Në praktikën klinike po vërehet gjithnjë e më shumë një rritje e konsiderueshme e kërkesave për ndërhyrje psikoterapeutike nga ana e personave që kanë përdorur ose përdorin substanca me efekte toksike në sistemin nervor qendror (droga, alkool, barna, etj.).
Këta njerëz zakonisht raportojnë se përjetojnë ankth të përgjithësuar, agorafobi, ankth social dhe sulme paniku dhe vështirësi në përshtatje, ndihen shumë të stresuar, tepër të ngazëllyer ose, anasjelltas, dukshëm të depresionuar, të lodhur dhe të rraskapitur.
Megjithatë, këto janë çrregullimet më të zakonshme dhe në disa raste më pak serioze, por mund të shtohen edhe të tjera, veçanërisht kur abuzimi me substanca ka vazhduar për një kohë të gjatë.
Në këtë rast, njerëzit mund të përjetojnë ndryshime të rëndësishme në personalitetin dhe reagimet e tyre trupore, të perceptuara si të amplifikuara ose jashtëzakonisht të reduktuara; ata mund të ndiejnë sikur nuk kanë më një marrëdhënie të përshtatshme me trupin e tyre (simptoma somatike, mosfunksionim seksual, çrregullim dismorfik trupor, depersonalizim, etj.), me mendjen e tyre (çrregullim obsesiv-kompulsiv), me perceptimin e tyre të mjedisit përreth (derealizim) dhe mund të kenë vështirësi në kontrollin e sjelljes së tyre (p.sh., sjellje antisociale, lojëra fati, blerje kompulsive, të ngrënit e pakontrolluar, etj.) dhe reagimet e tyre emocionale, si dhe ndryshime të rëndësishme në ritmet biologjike (p.sh., pagjumësia).
Këto pasoja të rënda për shëndetin mund të rëndohen nga problemet në punë ose rendimenti i dobët shkollor, ose nga shtatzënitë e padëshiruara (si pasojë e kujdesit të paktë që tregohet shpesh në përdorimin e kontracepsionit dhe promiskuitetit seksual që shoqëron shpesh abuzimin me substancat), vështirësitë në marrëdhëniet me bashkëshortin ose partnerin, shpërbërja familjare për shkak të ndarjes ose divorcit dhe problemet e mundshme me ligjin (për posedim ose shpërndarje substancash, drejtimi i automjetit në gjendje të dehur ose nën efektin e drogës, etj.).
Fatkeqësisht, kërkesa për ndërhyrje psikoterapeutike midis abuzuesve të substancave vjen nga të rinjtë e moshës 18 vjeç (e herë pas here edhe më pak) dhe rreth 35 vjeç, një grupmoshë në të cilën, përkundrazi, duhet të perceptohet një nivel i lartë i stabilitetit psikofizik.
Bëhet fjalë për periudhën e jetës gjatë së cilës çdo person i rritur duhet të shfrytëzojë në mënyrë më konsistente energjitë e veta për të ndjekur ose konsoliduar disa nga objektivat më të rëndësishëm të ekzistencës së tij (në studime, në punë, në jetën afektive, etj.).
Nga pikëpamja klinike dhe sociologjike, situata është sigurisht shqetësuese dhe është legjitime të pyesim veten nëse psikopatologjia e shfaqur shkaktohet nga përdorimi dhe abuzimi me substancat ose, anasjelltas, nëse këto sjellje janë një përpjekje ekstreme dhe e ngatërruar për të përballuar dhe reduktuar (në mënyrë absolutisht të gabuar dhe autodestruktive) simptomat psikopatologjike.
Me fjalë të tjera, ankthi, sulmet e panikut, depresioni, etj., nxisin marrjen e substancave apo, përkundrazi, marrja e substancave është një përpjekje për të reduktuar simptomat e shkaktuara nga këto çrregullime mendore? Njëra përgjigje nuk e përjashton tjetrën dhe, si qeni që kafshon bishtin e vet, koka dhe bishti ngatërrohen me njëri-tjetrin.
Nga perspektiva e ndërhyrjes, ndërprerja e përdorimit të substancave dhe detoksifikimi janë ndërhyrjet terapeutike fillestare dhe më të rëndësishme; megjithatë, arsyet pse një person, i cili duhet të integrohet shoqërisht, filloi dhe vazhdoi të përdorë substanca toksike mbeten të keqkuptuara dhe të patrajtuara.
Për më tepër, simptomat psikofiziologjike të çrregullimeve mendore të gjetura nuk shfaqen gjithmonë vetëm në fazën akute ose kronike të dehjes, por shpesh mund të vazhdojnë të shfaqen edhe muaj ose vite pas ndërprerjes së varësisë.
Një kuptim i plotë i gjendjes së ankthit dhe përvetësimi i aftësive të nevojshme për të adresuar në mënyrë efektive vështirësitë e jetës janë objektivat kryesore të ndërhyrjes pasuese psikoterapeutike.
Bëhet fjalë, pra, për një ndërhyrje terapeutike të integruar, që parashikon faza të ndryshme, kompetenca të ndryshme dhe veprimin sinergjik të profesionistëve të ndryshëm, të cilët veprojnë secili në momentin e duhur dhe në fushën e tyre specifike.
Në fazën akute të abstinencës dhe detoksifikimit, shtrimi në spital është vendi më i përshtatshëm nëse substancat e përfshira janë kryesisht alkooli, acidet, kokaina dhe heroina.
Pasi kalohet kjo fazë dhe në lidhje me substancat e sapopërmendura, komuniteti psikoterapeutik përbën mjedisin më të përshtatshëm dhe të mbrojtur për të filluar një rrugëtim rehabilitimi social dhe psikologjik.
Në këtë rast, administrimi i barnave që ndihmojnë në tolerimin e çrregullimeve fiziologjike si pasojë e përdorimit të zgjatur të substancave toksike është shpesh i domosdoshëm; në fakt, menaxhimi farmakologjik i simptomave të rënda, siç janë simptomat psikotike ose disociative (amnezia disociative, çrregullimi disociativ i identitetit), është mjaft i zakonshëm dhe meriton vëmendje më të madhe dhe ekspertizë specifike.
Megjithatë, jo të gjithë janë të gatshëm ose mund të vendosen në një komunitet psikoterapeutik, qoftë për shkak të mungesës së vendeve dhe financimeve shtetërore, qoftë për mungesë motivimi, ose sepse kushtet e përgjithshme të personit dhe konteksti i tij nuk kërkojnë një ndërhyrje aq radikale.
Përveç kësaj, personi mund të jetë ende në gjendje, ndonëse me vështirësi të mëdha, të mbajë angazhimet e tij në punë, studime, etj., dhe të ndjekë objektivat e tij.
E njëjta gjë vlen edhe kur varësia ka të bëjë me substanca ‘të padukshme’ ose më pak dukshëm të dëmshme si, për shembull, marihuana, ose substanca potencialisht shumë të dëmshme, si për shembull alkooli, por të marra në sasi modeste ose herë pas here (për shembull gjatë fundjavës).
Shpesh, pikërisht perceptimi i ulët shoqëror i rrezikut lidhur me këto substanca e shtyn personin të nënvlerësojë ndikimin e tyre shkatërrues në sistemin nervor, duke vonuar kërkesën për ndihmë deri në shfaqjen e simptomave invaliduese.
Në këto raste, një trajtim në ‘day hospital’ rezulton shumë më i lehtë dhe i pranueshëm nga ana e personit, i cili nuk do të duhet të përmbysë domosdoshmërisht zakonet e tij të punës dhe familjare.
Kur nuk bëhet fjalë për një varësi të mirëfilltë nga droga dhe në rastet kur simptomat psikofizike janë rezultat i një përdorimi të tepruar të substancave në të kaluarën e largët të personit, ndërhyrja mund të kryhet edhe në kuadrin e studios klinike të psikoterapeutit [Terapia Kognitive e Sjelljes (CBT), Terapia Kognitive-Sjellëse e Ekuilibrit Holistik (TCCEO e N. Bonaventura) të proceseve të vëmendjes].
Profesionisti që ka në ngarkim pacientin duhet të ketë gjithsesi mundësinë t’u drejtohet lehtësisht ndihmës së figurave të tjera profesionale (psikiatërve, neurologëve, etj.) dhe të ketë një kompetencë specifike dhe një përvojë të konsoliduar në trajtimin e pacientëve me diagnozë të dyfishtë, domethënë ata pacientë që kanë njëkohësisht një diagnozë të përdorimit të substancave toksike dhe të çrregullimeve mendore, si dhe të pacientëve me çrregullime të rënda të personalitetit.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
Burimet kryesore të referencës bibliografike dhe informacione shtesë:
American Psychiatric Association(2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: APA Publishing.
Shënim: Citimet dhe përshkrimet e pamjeve klinike në këtë tekst janë ripunuar dhe përkthyer nga anglishtja origjinale nga autori.
Për botimin zyrtar në italisht, shih: American Psychiatric Association (2023). DSM-5-TR. Milano: Raffaello Cortina Editore.
