Faji është një përvojë e brendshme në të cilën një person ndjen, pak a shumë qartë dhe intensivisht, se ai ose ajo është fajtor për diçka dhe meriton ndëshkimin.
Siç u analizua në artikullin e mëparshëm (Origjina e Ndjenjës së Fajit: Një analizë historike dhe klinike sipas Terapisë Kognitive-Sjellëse të Ekuilibrit Holistik e proceseve të vëmendjes), megjithëse është supozuar gjerësisht në literaturë se ndjenja e fajit përshtatëse (adaptative) dhe empatike luan një rol të nevojshëm në zhvillimin e fëmijës për të frenuar impulset arkaike, mbetet thelbësore të përcaktohet se deri në çfarë mase është e ligjshme të konsiderohet kjo përvojë njëlloj e nevojshme në jetën e subjektit të rritur.
Një pjesë e manualistikës klinike tenton ta ndajë ndjenjën e fajit në ‘të shëndetshme’ — domethënë e pajtueshme me një vetëvlerësim të mirë — dhe në ‘të dëmshme’, e aftë të gjenerojë auto-agresion dhe përbuzje ndaj vetes.
Në perspektivën e Terapia Kognitive e Sjelljes e Ekuilibrit Olistik (TCCEO e N. Bonaventura) e proceseve të vëmendjes, kjo ndarje tek i rrituri nuk është e pranueshme.
Siç dokumentohet nga neuroshkencat afektive, në maturimin biologjik ndjenja e fajit vepron gjithmonë si një lak i kthimit negativ (feedback) që aktivizon amigdalën dhe frenon korteksin prefrontal dorsolateral (DLPFC).
Sidoqoftë, është e ligjshme të pohohet se mungesa e plotë e një frene rregulluese në moshën e rritur mund të përfaqësojë një parakusht të rrezikshëm për shfaqjen e sjelljeve antisociale dhe/ose psikopatike.
Pasi përjashtohet nevoja e ndjenjës së fajit tek i rrituri (dhe, siç është diskutuar tashmë në artikullin e mëparshëm, hipotetikisht edhe te fëmija), dhe duke konstatuar se mungesa e saj e plotë do ta linte individin dhe shoqërinë pa një busull etike, bëhet imperative identifikimi i funksionit sipëror të aftë për ta zëvendësuar atë: përgjegjësia.
Përgjegjësia përkufizohet si ndërgjegjësimi i thellë për të qenë autorët e vetëm të veprimeve të veta dhe aftësia për të zgjedhur në liri të plotë nëse do të riparohet ose jo dëmi i shkaktuar ndaj të tjerëve për shkak të sjelljes sonë, duke pranuar me qetësi pasojat e zgjedhjes së vet.
Ky koncept i referohet prandaj rolit të agjentit të ndërgjegjshëm që subjekti merr ndaj vetes dhe shoqërisë.
Megjithatë, kalimi nga kushtëzimi ankthioz fëmijëror drejt qëndrimit përgjegjës të të rriturit nuk ndodh në mënyrë natyrale apo automatike.
Nëse personi nuk edukohet për ta kryer këtë kalim brenda një mjedisi të përshtatshëm familjar, formues ose psikoterapeutik (siç parashikohet, për shembull, në Trajnimin Asertiv dhe të Aftësive Sociale), ky evolucion rrezikon të mbetet i bllokuar.
Për të fituar ndërgjegjësimin real se jemi autorë të veprimeve tona, bëhet thelbësore të mësojmë të vendosemi në pozicionin e ‘vëzhguesit neutral’ të ekzistencës sonë fizike dhe psikike.
Me fjalë të tjera, subjekti duhet të mësojë të vëzhgojë sjelljet e veta, verbalizimet dhe pasojat e lidhura me to — përfshirë ndjenjat e fajit që mund të rireaktohen nga terreni neurobiologjik arkaik —, por edhe mendimet e formuara, gjendjet emotive dhe sensacionet trupore të perceptuara, pa u ‘rrëmbyer’ prej tyre.
Gjatë këtij procesi, merr një rëndësi të veçantë të mësuarit për t’u përmbajtur med vetëdije nga ushqimi vullnetar i gjykimeve negative që subjekti lëshon ndaj vetes në lidhje me përjetimet e fajit.
Të mësuarit specifik i parashikuar nga TCCEO-ja favorizon zhvillimin dhe konsolidimin e këtij pozicioni të privilegjuar.
Përmes stërvitjes së qendrës së kontrollit, pacienti fiton aftësinë për të kryer shkëputjen vëmendësimore nga stimulimet e brendshme dhe të jashtme, duke çuar progresivisht në një reduktim drastik të pervasivitetit të ndjenjës së fajit dhe të gjykimeve vetëzhvlerësuese, çaktivizohet laku i kthimit negativ përgjegjës për aktivizimin e amigdalës.
Nën profilin neurobiologjik, pozicioni i vëzhguesit neutral i nxitur nga TCCEO-ja lejon riaktivizimin e efikasitetit të Korteksit Prefrontal Dorsolateral (DLPFC).
Kur qendra e kontrollit rresht së rrëmbyeri nga alarmi somatik jospecifik dhe ndërpret ushqimin e gjykimeve vetëzhvlerësuese, çaktivizohet laku i kthimit negativ përgjegjës për aktivizimin e amigdalës.
Ky çbllokim vëmendës favorizon angazhimin dhe fuqizimin e tonit të sistemit Vagale Ventral, përgjegjës për rregullimin emocional dhe lidhjen sociale.
Në këtë mënyrë, kalimi drejt përgjegjësisë nuk mbetet një qëllim abstrakt, por përkthehet në një zgjerim strukturor të Dritares së Tolerancës: subjekti mëson të ko-rregullojë me vetëdije gjendjet e veta të brendshme në të tashmen, duke shndërruar energjinë e shpërdoruar më parë në paralizën e fajit, në një veprim proaktiv, asertiv dhe rezistent.
Shfaqja e një përgjegjësie të maturuar prodhon efekte pozitive në jetën e individit që kalojnë gjerësisht thjesht kufizimin e simptomës.
Personi që arrin këtë objektiv rimerr plotësisht komandën e burimeve të veta mendore: përjeton një shkallë më të lartë lirie vendimmarrëse dhe zhvillon një urtësi që e vendos atë si një pikë referimi autoritare dhe të sigurt brenda mjedisit të vet relacional.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
Burimet kryesore të referencës bibliografike dhe informacione shtesë:
1. Neurobiologjia, Teoria Polivagale dhe Zhvillimi
Barrett, L. F. (2017). How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain. Houghton Mifflin Harcourt, Boston – New York.
Porges S.W. (2014). La teoria polivagale. Fondamenti neurofisiologici delle emozioni, dell’attaccamento, della comunicazione e dell’autoregolazione, Giovanni Fioriti Editore, Roma.
Porges S.W. (2018). La guida alla teoria polivagale. Il potere trasformativo della sensazione di sicurezza, Giovanni Fioriti Editore, Roma.
Wormwood J.B., Siegel E.H., Kopec J., Quigley K.S. & Barrett L.F. (2019). You are what I feel: A test of the affective realism hypothesis. Emotion. 2019 Aug;19(5):788-798. doi: 10.1037/emo0000484. Epub 2018 Aug 23. PMID: 30138005.
2. Mentalizimi, Modelet Kognitive dhe Tranzicioni Klinik
Hoffman M.L. (2008). Empatia e sviluppo morale. Il Mulino, Bologna.
Mancini F. (2016). La mente ossessiva. Curare il disturbo ossessivo-compulsivo. Raffaello Cortina Editore, Milano.
