Lënia e duhanit është një rrugëtim kompleks, shpesh i shënuar nga tentativa të dështuara që gjenerojnë frustrim. Kuptimi i mekanizmave psikologjikë pas varësisë është hapi i parë për të dalë prej saj.
Duhanpirësi që tenton të lërë duhanin kalon tipikisht nëpër katër stade: 1) fillimi; 2) mbajtja; 3) ndërprerja e duhanit; 4) rëniet e përsëritura (recalcet) dhe rifillimi.
Në këtë artikull do të prezantoj një përmbledhje të qasjeve kryesore të përdorura për të ndërprerë zakonit e duhanpirjes, me referencë të veçantë ndaj efikasitetit të qasjes kognitive-sjellore, një protokoll i strukturuar që bashkon baza të forta historike me strategjitë psikologjike më moderne.
Ndërhyrja farmakologjike dhe kriza e abstinencës
Një nga problemet kryesore në lënien e duhanit është tejkalimi i krizës së abstinencës.
Ndërhyrja farmakologjike, e cila duhet të kryhet gjithmonë nën kontrollin e rreptë mjekësor, është sot shumë e evoluar dhe ofron opsione të ndryshme për të zbutur simptomat fizike dhe dëshirën e papërmbajtshme (craving):
- Terapia Zëvendësuese e Nikotinës (NRT): përdorimi i fllasterëve (patch), çamçakëzëve, pastileve ose spray-ve oralë lejon rregullimin e dozës së nikotinës në mënyrë të kontrolluar, duke e reduktuar atë gradualisht brenda disa muajve për të shmangur varësinë e organizmit pa dëmet e djegies (kombustionit).
- Ilaçet me shënjestër cerebrale: molekula si Vareniklina ose Bupropioni veprojnë drejtpërdrejt në receptorët e trurit për të reduktuar kënaqësinë e lidhur me cigaren dhe për të zbutur irritimin e abstinencës.
- Citizina: një parim aktiv me origjinë natyrore i rikthyer së fundmi në vëmendje për efikasitetin e tij në simulimin e efektit të nikotinës, duke e bërë shkëputjen më pak traumatike.
- Mbështetja për ankthin: në raste të përzgjedhura, mjeku mund të përshkruajë barna për të menaxhuar aktivizimin emocional të ditëve të para, ndonëse qëllimi i terapisë mbetet përfitimi i strategjive të menaxhimit autonom.
Shënim: Kombinimi i mbështetjes farmakologjike dhe psikoterapisë tani konsiderohet si “standardi i artë” për të maksimizuar shanset e suksesit.
Hipnoza dhe teknikat e relaksimit
Një lloj ndërhyrjeje jofarmakologjike e përdorur gjerësisht është hipnoza klinike. Ajo bazohet në bindjen se, në gjendjen e sugjestionit, mësimi i sjelljeve të reja është më i shpejtë. Një metodë specifike është desensibilizimi, ku shoqërohen imazhe të pakëndshme me aktin e pirjes së duhanit.
Përveç hipnozës, autohipnoza dhe teknikat e relaksimit fuqizojnë vullnetin dhe ndihmojnë në menaxhimin e emocionalitetit të lidhur me abstinencën.
Protokolli Kognitiv-Sjellor: 3 Fazat
Ndërhyrja e psikoterapisë kognitive-sjellore zhvillohet përgjatë një rruge precize, sot e pasuruar me elemente të vetëdijes moderne.
1. Faza e Monitorimit dhe Vetëdijesimit
Pacienti mëson të kuantifikojë dhe kualifikojë sjelljen e tij. Përmes pyetësorëve, ditareve dhe teknikave të vetëkontrollit, ai identifikon ‘trigger-at’ (shkaktarët): ku pi duhan, me kë, dhe mbi të gjitha çfarë po mendon dhe çfarë gjendje shpirtërore po përjeton [për të thelluar më shumë në temën themelore të vetë-monitorimit, shih ‘Shëndeti mendor sipas TCCEO’ (Terapia Kognitive-Sjellëse e Ekuilibrit Holistik të proceseve të vëmendjes)].
Këtij vetë-analizimi sot i bashkojmë Meditimin (në veçanti Mindfulness), duke i mësuar pacientit të vëzhgojë dëshirën e papërmbajtshme si një dallgë që vjen dhe pastaj ulet, pa pasur nevojë ta veprojë atë.
2. Faza e Veprimit dhe Reduktimit Progresiv
Biehet dakord për një plan të uljes së numrit të cigareve deri në zhdukjen totale. Për të përballuar simptomat e abstinencës (pagjumësia, ankthi, vështirësia në përqendrim, shqetësimi, etj.), pacienti përdor teknikat e treguara së bashku me ndërhyrjen përmes biofeedback-ut periferik, një mjet elektronik që ndihmon në vizualizimin dhe zvogëlimin e aktivizimit të sistemit nervor gjatë gjendjeve intensive emocionale.
3. Faza e Parandalimit të Rënies (Recalcës)
Kjo fazë, funadamentale për mbajtjen e rezultateve afatgjatë, ndahet në pesë pjesë:
- Ekuilibri i stilit të jetesës: Programimi i të paktën 30 minutave në ditë me aktivitete gratifikuese (sport, lexim) si alternativa ndaj duhanit.
- Identifikimi i situatave me rrezik: Parashikimi i momenteve kritike dhe planifikimi i strategjive të përgjigjes.
- Prova e rënies: Vizualizimi në gjendje relaksimi të thellë i situatave të tundimit për të ‘stërvitur’ mendjen drejt përgjigjes së saktë.
- Menaxhimi i ‘Rrëshqitjes’: Është jetike të bëhet dallimi mes një gabimi të vetëm dhe dështimit total. Rrëshqitja është një gabim nga i cili duhet mësuar; qëllimi është thjesht ‘të mos pihet cigareja tjetër’, duke shmangur ndjenjën e fajit që do të çonte në një rënie të vërtetë e të plotë.
- Vetë-shpërblimi: Vlerësimi i progresit të vetjak për të përforcuar imazhin e vetes si ‘jo-duhanpirës’.
Përfundim
Lënia e duhanit nuk është një provë force, por një proces mësimi. Nëse personi është lartësisht i motivuar dhe angazhohet aktivisht në këto tri faza, mundësitë për të arritur lënien përfundimtare janë shumë të larta.
Psikoterapia nuk ofron vetëm një metodë, por siguron mjetet psikologjike dhe vlerat personale të nevojshme për të marrë përsëri në dorë shëndetin e vet në mënyrë të qëndrueshme.
Bibliografia dhe Burimet Shkencore
- Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. W.H. Freeman.
- Beck, J. S. (2013). La terapia cognitivo-comportamentale. Astrolabio.
- Hayes, S. C. (2016). Acceptance and Commitment Therapy, Relational Frame Theory, and the Third Wave of Behavioral and Cognitive Therapies – Republished Article. Behav Ther. 2016 Nov;47(6):869-885. doi: 10.1016/j.beth.2016.11.006 Epub 2016 Nov 10. PMID: 27993338.
- Istituto Superiore di Sanità (ISS) Italiano. Linee Guida per la cessazione del tabagismo.
- Marlatt, G. A., & Gordon, J. R. (1985/2005). Relapse Prevention: Maintenance Strategies in the Treatment of Addictive Behaviors. Guilford Press.
- Ministero della Salute Italiano. Promozione della salute e cessazione del tabagismo.
- Sanavio, E. (1991). Psicoterapia cognitiva e comportamentale. Carocci Editore.
