Long Term Depression and Reprocessing of fearful and traumatic memories (LTDR e N. Bonaventura) është një procedurë relativisht e fundit dhe shumë e specializuar për trajtimin psikofiziologjik dhe psikoterapeutik të frikës (Fobitë, Agorafobia, Çrregullimi i Panikut, Sulmet e Panikut, etj.) dhe trauma (Çrregullimi Akut i Stresit, Çrregullimi i Stresit Post-Traumatik, Çrregullimi Kompleks i Stresit Post-Traumatik, Çrregullimi i Zisë Së Zgjatur, etj.).
Sipas Manualit Diagnostikues dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore, ‘trauma’ është një përvojë në të cilën një person ka përjetuar, ka qenë dëshmitar ose është përballur me ngjarje që kanë rezultuar në vdekje, kërcënim për jetën, lëndim serioz ose kërcënim për integritetin fizik të vetes ose të të tjerëve.
LTDR u prezantua për herë të parë në Milano, në vitin 2010, në XL Congress of the European Association for Behavioural and Cognitive Therapies (EABCT – Simposium n. 11, page 24):
Kjo procedurë bazohet në parime të shëndosha neurobiologjike që rrjedhin nga kërkimet eksperimentale të kafshëve në lidhje me proceset e memorizimit dhe fshirjes së memorizimeve të mëparshme.
Nëpërmjet procedurës LTDR është e mundur të ndërhyhet terapeutikisht në memorizimin patologjik të gjendjeve emocionale negative (frikë, ankth, zemërim, trishtim, përbuzje, neveri, etj.) dhe reaksione fiziologjike të lidhura me një ngjarje të frikshme ose traumatike.
Pas ndërhyrjes terapeutike me LTDR, personi do të kujtojë akoma ngjarjen e frikshme ose traumatike, por nuk do të ndjejë më frikë apo emocione të tjera negative ose, në çdo rast, ato do të jenë të parëndësishme dhe absolutisht të tolerueshme dhe të pajtueshme me një përshtatje adekuate ndaj kërkesave të realitetit.
Kjo gjendje e re emocionale më pas do të përgjithësohet konkretisht në jetën e përditshme, gjatë së cilës personi do të jetë në gjendje të përballet lehtësisht me stimuj, ngjarje dhe situata të barabarta ose të ngjashme me ato të frikësuara ose traumatike.
Procedura LTDR kërkon bashkëpunim të ngushtë midis psikoterapistit dhe personit që trajtohet.
Për të kryer procedurën LTDR, së pari është e nevojshme të krijohen kushtet e një aleance dhe besimi terapeutik, të forcohen burimet e personit që trajtohet për t’i mundësuar atij të menaxhojë turbulencën emocionale që mund të ndodhë gjatë rikuperimit të kujtimeve të frikshme dhe/ose traumatike, të trajnohet në mënyrë progresive personi që trajtohet në metoda relaksimi gjithnjë e më të thella dhe më të kënaqshme (muskulore dhe viscerale) duke përdorur teknikat më të përshtatshme për karakteristikat e tij, dhe, pasi të përfundojë kjo fazë fillestare, të përcaktohet se cila ngjarje e frikshme dhe/ose traumatike duhet të adresohet dhe cilat kujtime specifike të ngjarjes së frikshme dhe/ose traumatike duhet t’i nënshtrohen procedurës.
Prandaj është e nevojshme të identifikohen dhe të zgjidhen imazhe të qarta dhe përfaqësuese mendore të ngjarjes së frikshme dhe/ose traumatike dhe më pas të vazhdohet me identifikimin e sjelljeve patologjike, besimeve, mendimeve irracionale dhe jofunksionale, emocioneve të rëndësishme negative dhe ndjesive të pakëndshme trupore të lidhura me imazhe të tilla mendore.
I gjithë ky material i identifikuar dhe i përzgjedhur përfaqëson blloqet ndërtuese intensive dhe tërheqëse të ‘Nucleo Traumatico Psicofisiologico’ (NTP ose Bërthamës Traumatike Psikofiziologjike) të lidhur me rikuperimin e kujtimeve të frikshme dhe/ose traumatike që duhen trajtuar gjatë trajtimit LTDR.
Këto hapa procedurale janë shumë të ngjashme me ato të procedurave të tjera të rëndësishme dhe efektive të trajtimit të traumës, duke përfshirë Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) ose Desensitizimin dhe Ripërpunimin e Lëvizjeve të Syrit.
Procedura LTDR vazhdon dhe përfundon me rikujtimin imagjinativ të përmbajtjes së NTP-së pasi të ketë shkaktuar më parë një gjendje të veçantë dhe shumë precize psikofizike relaksimi muskulor dhe visceral, shumë i thellë, i qëndrueshëm dhe afatgjatë, për të cilin personi që trajtohej tashmë ishte trajnuar.
Kjo gjendje psikofizike e veçantë dhe specifike, tipike e procedurës LTDR, përcakton padyshim efektet desensibilizuese, efekte që do të shpjegohen më tej në faqet në vijim dhe që me shumë gjasa i atribuohen aktivizimit të proceseve specifike neurobiologjike të njohura dhe të konstatuara tashmë në eksperimentet laboratorike të kryera në kafshë.
Procedura LTDR dallon nga Desensibilizimi i thjeshtë Sistematik ose nga desensibilizimi tipik i procedurave të tjera terapeutike (përfshirë EMDR) dhe ajo karakterizohet si një procedurë shumë e specializuar pikërisht sepse psikoterapistit i nevojiten aftësitë e duhura për të nxitur, ose në çdo rast për të krijuar kushtet që kjo gjendje psikofizike shumë desensitizuese të arrihet, përmes metodave të ndryshme dhe ndoshta me mbështetjen e instrumenteve matëse elektronike dhe të kompjuterizuara.
Megjithëse një psikoterapist me përvojë në psikotraumatologji mund të kryejë procedurën LTDR pa ndihmën e instrumenteve elektronike dhe të kompjuterizuara, LTDR për të marrë rezultate maksimale në trajtimin e traumës dhe frikës kërkon mbështetjen elektronike të një instrumenti Biofeedback-u dhe, nëse është e mundur, edhe programin e kompjuterizuar të Teorisë Trikromatike të Ekuilibrimit të Sistemit Nervor Vegjetativ (një aplikim i Teorisë më të përgjithshme Trikromatike të Ekuilibrit të Sistemeve e N. Bonaventura), një teori e re dhe një metodë inovative e analizës së kompjuterizuar të të dhënave të mbledhura përmes Biofeedback-ut Periferik (Biofeedback Periferik dhe Profili Psikofiziologjik).
Efektiviteti i procedurës LTDR perceptohet menjëherë subjektivisht nga pacienti dhe është objektivisht i verifikueshëm, nëpërmjet biofeedback-ut periferik, me mungesën e reaktivitetit të Sistemit Nervor Vegjetativ ndaj përmbajtjes së NTP.
Numri i seancave të nevojshme për të arritur desensibilizim të plotë, ristrukturim dhe rikonsolidim adaptiv të kujtimeve të frikshme ose traumatike ndryshon nga personi në person, por në çdo rast, është shumë i kufizuar në kohë dhe varet në thelb nga shpejtësia me të cilën pacienti mëson të arrijë gjendjen e thellë, të qëndrueshme dhe të qëndrueshme psikofizike të relaksimit muskulor dhe visceral të kërkuar për efektivitetin e procedurës LTDR.
Procedura LTDR mund të kryhet në mënyrë të pavarur ose lehtësisht të zbatohet në protokolle të tjera psikoterapeutike (p.sh., Përmbytja, Desensibilizimi sistematik, EMDR, Hipnotike, Teknikat e imazhit, Teknikat e terapisë me skema eksperimentale, Teknikat e relaksimit, Meditimit, etj.) efektiviteti i të cilave është demonstruar tashmë.
Pavarësisht të gjitha aspekteve pozitive të shqyrtuara deri më tani, dhe në veçanti funksionit të saj shumë desensibilizues, procedura LTDR paraqet një kufizim objektiv: pamundësinë ose vështirësinë ekstreme për të nxitur me shpejtësi ose për t’u bërë të arritshme për të gjithë subjektet që do të trajtohen thellësia, stabiliteti dhe kohëzgjatja e gjendjes specifike dhe të saktë psikofizike të relaksimit muskulor dhe visceral të kërkuar për një rezultat optimal terapeutik.
Prandaj, disa kategori njerëzish do të kërkojnë kohë më të gjatë dhe mbështetjen e teknikave specifike përgatitore psikofizike për t’u trajtuar me procedurën LTDR, ose do të jenë të vështira për t’u trajtuar ose absolutisht të patrajtueshme me këtë procedurë, përkohësisht ose përgjithmonë.
Kjo kategori njerëzish përfshin fëmijë dhe individë me çrregullime të rënda psikotike ose disociative (çrregullim disociativ i identitetit, amnezi disociative, depersonalizim/derealizim, etj.), tek të cilët hipoaktivizimi është shpesh i përhapur dhe domethënës, ose individë në një gjendje agjitimi ekstrem (si gjatë fazës maniake të çrregullimit bipolar ose gjatë gjendjes së agjitacionit të një deliri paranoid persekutues, etj.), e të cilët, përkundrazi, hiperaktivizimi është i përhapur dhe domethënës, ose këdo me kufizime objektive apo patologji fizike ose të tjera që i pengojnë përkohësisht ose përgjithmonë të arrijnë gjendjen psikofizike të kërkuar domosdoshmërisht nga procedura.
Arsyet neurobiologjike për këtë kufizim të procedurës LTDR në gjendje të ndryshme psikopatologjike të hipereksitueshmërisë ose hipoaktivizimit mund të kuptohen duke iu referuar parimeve neurobiologjike dhe psikofiziologjike të Teorisë Polivagale të neurofiziologut S. Porges [Porges SW. Corrigendum to’ The vagal paradox: A polyvagal solution’ . Compr. Psychoneuroendocrinology 16C (2023) 100200. Compr Psychoneuroendocrinol. 2024 Apr 9;18:100233. doi: https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2024.100233].
Kjo teori postulon se gjendja optimale e funksionimit të Sistemit Nervor Autonom të një personi (e përcaktuar si ‘Dritarja e Tolerancës’) korrespondon me funksionimin mbizotërues të sistemit parasimpatik ventrovagal (i cili shkakton qetësi, relaksim, një ndjenjë sigurie emocionale dhe lidhjeje sociale) krahasuar me sistemin simpatik kurrizor (i cili shkakton sjellje luftimi/ikjeje ose ngrirjeje) dhe sistemin parasimpatik dorsovagal [i cili shkakton ‘shot-down’ (fikje), ose vdekje të simuluar, një gjendje palëvizshmërie e karakterizuar nga hipotensioni i gjymtyrëve dhe ndjesi e dobët në përgjigje të kushteve të kërcënimit ekstrem për mbijetesën].
Këto tre mënyra të funksionimit të sistemit nervor autonom janë të organizuara në një mënyrë hierarkike (funksioni më i fundit pengon atë më pak të fundit) dhe evolucionare: funksioni ventrovagal është më i fundit nga pikëpamja filogjenetike (domethënë, historia evolucionare e specieve) dhe ontogjenetike (domethënë, historia evolucionare e individit), funksioni dorsovagal është më i vjetri, dhe funksioni i sistemit nervor simpatik kurrizor është ai i ndërmjetëm.
Në kushte të favorshme mjedisore dhe psikologjike, te njerëzit fizikisht dhe mendërisht të shëndetshëm, sistemi parasimpatik ventro-vagal luan një rol dominues dhe nxit, përmes modulimit adaptiv të ‘frenës vagale’ mbi aktivitetin nxitës të sistemit simpatik, një rregullim të frekuencës kardiake që favorizon relaksimin dhe angazhimin social.
Në të njëjtën kohë, sistemi parasimpatik dorsovagal luan një rol të dobishëm dhe të rëndësishëm në nivelin e zorrëve, duke ruajtur tonin e zorrëve dhe duke ndikuar pozitivisht në proceset e tretjes, dhe një rol të dobishëm në nivelin kardiak, duke rregulluar ritmin e zemrës drejtpërdrejt dhe tërthorazi përmes reduktimit të kontraktilitetit kardiak dhe mekanizmave kompensues që ulin presionin e gjakut.
Në kushte të favorshme mjedisore dhe psikologjike, te njerëzit fizikisht dhe mendërisht të shëndetshëm, sistemi nervor simpatik kontribuon gjithashtu pozitivisht në mirëqenien e individit, duke siguruar nivelin e aktivizimit të nevojshëm për t’u përballur me angazhimet e përditshme dhe sfidat e jetës (përmes rritjes së frekuencës kardiake, kontraktueshmërisë kardiake, tensionit arterial, tonusit muskulor, etj.)
Megjithatë, në kushte stresi ose rreziku, te njerëzit fizikisht dhe mendërisht të shëndetshëm, sistemi parasimpatik ventro-vagal çliron frenën vagale që pengon pjesërisht frekuencën kardiake në kushte të zakonshme dhe rrit më tej veprimin e sistemit nervor simpatik, i cili tani bëhet mbizotërues.
Nëse kushtet që shkaktojnë stres ose rrezik janë shumë të shpeshta, intensive dhe/ose afatgjata, ose subjektet janë në gjendje stresi kronik psikofizik ose kanë pësuar trauma të konsiderueshme, sistemi nervor mund të mos jetë në gjendje të rivendosë funksionimin mbizotërues homeostatik të sistemit parasimpatik ventro-vagal (teoria e Porges e konsideron ‘….stresin, ankthin ose çdo përvojë të lidhur me kërcënimin si një ndërprerje të funksionit homeostatik’), dhe subjektet mund të mbeten të bllokuar (domethënë ata nuk do të ishin më në gjendje të rihynin në hapësirën e kufizuar nga Dritarja e Tolerancës) në një përgjigje kryesisht simpatike të hiperargëtimit neurovegjetativ ose, më keq, në një përgjigje parasimpatike dorso-vagale të ‘mbylljes’, nëse situata e rrezikshme kërcënon seriozisht mbijetesën ose perceptohet si e tillë nga subjektet (një përgjigje që padyshim korrespondon me përshtatjen më të keqe neurobiologjike).
Një përgjigje simpatike dominuese dhe e vazhdueshme manifestohet si një gjendje kronike e hiper-ngacmueshmërisë psikofizike dhe vëmendjes së tepërt ndaj të gjithë stimujve (e mjedisit të brendshëm, e trupit dhe e mjedisit të jashtëm) që janë potencialisht të rrezikshëm dhe/ose të dëmshëm, dhe shpesh edhe ndaj atyre që nuk janë (përgjithësim i përgjigjes së alarmit ndaj stimujve të padëmshëm).
Duke integruar modelin evolucionar dhe hierarkik të neurologut J. H. Jackson, Porges e konsideron përgjigjen simpatike dominuese dhe e vazhdueshme si një nivel regresiv ose në shpërbërje të sistemit nervor autonom, të paaftë për të rivendosur homeostazën (funksionimi dominues ventro-vagal parasimpatik).
Në rastet kur gjendja e hiperngacmimit dhe hipervëmendjes psikofizike e përcaktuar nga përgjigja dominuese simpatike është shumë intensive, thellësia, stabiliteti dhe kohëzgjatja e gjendjes specifike dhe precize psikofizike të relaksimit muskulor dhe visceral të kërkuar për rezultate optimale terapeutike përmes procedurës LTDR mund të arrihet gjatë një periudhe më të gjatë kohore dhe kërkon përgatitje të përshtatshme fizike dhe mendore, e cila është gjithsesi pjesë e procedurës LTDR.
Një përgjigje dominuese dorsovagale parasimpatike është një manifestim funksional edhe më regresiv se përgjigjja simpatike dhe karakterizohet nga një ulje e frekuencës kardiake (madje deri në bradikardi), ulje e kontraktueshmërisë kardiake, ulje e presionit të gjakut, frymëmarrje e ngadalësuar dhe sipërfaqësore, hipotoni dhe mungesë e fuqisë muskulore, procese të ngadalësuara të mendimit, vështirësi në lëvizje dhe procese disociative (çrregullim disociativ i identitetit, amnezi disociative, depersonalizim/derealizim, etj.).
Rreziku kryesor i një përgjigjeje dominuese parasimpatike dorsal-vagale është se kërcënimi i perceptuar mund të shkaktojë një përgjigje të fortë hipotensionale (rënie të papritur të tensionit të gjakut) dhe potencialisht edhe sinkopë (të fikët), pasojat e të cilave mund të jenë të paparashikueshme për shëndetin e personit (p.sh., rrëzime të këqija, etj.) dhe për të tjerët (p.sh., humbje e kontrollit të automjeteve ose pajisjeve mekanike, etj.).
Në rastin e fundit, me këtë lloj pacienti, përpara se të fillohet të nxitet gjendja psikofizike e relaksimit muskulor dhe visceral të kërkuar nga procedura LTDR për rezultate optimale terapeutike, është absolutisht thelbësore që të zvogëlohet gradualisht përgjigja dorsovagale parasimpatike dominuese sa më shumë që të jetë e mundur, me çdo teknikë dhe strategji të përshtatshme psikofizike (për shembull, duke përdorur Teknikat e Tokëzimit, d.m.th. teknika që synojnë të tërheqin dhe të mbajnë vëmendjen e subjektit në të tashmen, duke përdorur ndjesi të nxitura nga stimulimi i 5 shqisave dhe praktika terapeutike që përfshijnë aktivizimin e qëndrueshëm të muskujve, siç është relaksimi progresiv i muskujve, praktika e asanave të yogas dhe/ose teknika që përfshijnë lëvizje të vetëdijshme, siç janë ecja, vrapimi, vallëzimi, etj.).
Në përgjithësi, te subjektet e traumatizuara (veçanërisht në rastin e Çrregullimit Kompleks të Stresit Post-Traumatik), zvogëlimi i përgjigjes dorso-vagale parasimpatike favorizon fillimin e përgjigjes simpatike (lufto/ik ose ngrirje) ndaj blloqeve ndërtuese të NTP-së, një përgjigje më pak regresive dhe shpesh terapeutikisht më e menaxhueshme, e cila lejon vazhdimin dhe përfundimin e procedurës LTDR me këta pacientë të veçantë.
Një tjetër mundësi ndërhyrjeje përfshin hipnozën klinike, e cila në përgjithësi mund të induktohet lehtësisht tek pacientët që kanë tendencë të disociohen (por duhet të përdoret me kujdes dhe aftësi ekstreme për të shmangur përkeqësimin e mëtejshëm të gjendjes disociative) dhe lejon uljen e ndjeshme të ndikimit të elementëve përbërës intensivë të ‘Bërthamës Traumatike Psikofiziologjike’ (Nucleo Traumatico Psicofisiologico ose NTP) të identifikuar më parë.
Në gjendjen e ndryshuar të vetëdijes së hipnozës, është e mundur të shkaktohet gjendja specifike e relaksimit muskulor dhe visceral të kërkuar nga procedura LTDR, duke rikujtuar më pas përmbajtjen e NTP-së dhe emocionet negative që lidhen me të (terror, frikë, ankth, trishtim, turp, faj, etj.), duke i lejuar pacientit të tolerojë dhe të desensibilizojë emocionet negative brenda dritares së tolerancës tek subjektet që përndryshe nuk do të mund të trajtoheshin lehtësisht me procedurën LTDR.
Në përputhje me kornizën teorike të teorisë polivagale të Porges, padyshim mund të thuhet se objektivi përfundimtar terapeutik neurobiologjik i procedurës LTDR (i cili, siç do ta shohim më vonë, arrihet duke u nisur nga supozime teorike të ndryshme nga ato të teorisë së Porges, dhe përmes përdorimit të strategjive dhe teknikave terapeutike të bëra specifike për qëllimet e LTDR) është ta kthejë subjektin fobik ose të traumatizuar në funksionimin dominues të supozuar më parë të sistemit parasimpatik ventrovagal (domethënë brenda Dritares së Tolerancës) ose të promovojë këtë funksionim të ri dominues, nëse subjekti nuk e ka konsoliduar kurrë atë, as para fillimit të fobisë ose traumës.
Supozimi neurobiologjik i efektivitetit të LTDR është se procedura e saj psikofiziologjike dhe psikoterapeutike indukton, pak a shumë në mënyrë indirekte, në disa zona specifike të trurit (në veçanti amigdalën, hipokampusin dhe trurin e vogël), një efekt neurobiologjik dhe neurofiziologjik të njohur dhe të provuar eksperimentalisht në shumë studime të kafshëve (sidomos te minjtë dhe te minjtë), efekti i Long-Term Depression (LTD).
Është realiste të mendohet se procedura LTDR shkakton një LTD intensive dhe afatgjatë të qarqeve nervore të lartpërmendura, të përfshira në ruajtjen dhe rikujtimin e kujtimeve të frikshme dhe traumatike.
LTD e qarqeve nervore të aktivizuara gjatë kujtimit traumatik të kujtesës mund të jetë mënyra kryesore në të cilën truri fshin ose e bën të paarritshëm rikthimin e korrelacioneve fiziologjike dhe emocionale të kujtimeve traumatike të ruajtura më parë.
Nga pikëpamja neurobiologjike dhe eksperimentale, LTD konsiston në uljen e zgjatur të përgjigjes së një sinapse (bashkimi që lejon qelizat nervore të komunikojnë me njëra-tjetrën) që ndodh kur dy ose më shumë aksonë (fibra përgjatë të cilave udhëton impulsi nervor), nga zona specifike të trurit, janë aktivizuar vazhdimisht së bashku, por me një frekuencë të ulët stimulimi (1-5 Hz).
Supozohet se është pikërisht thellësia, qëndrueshmëria dhe kohëzgjatja e gjendjes specifike dhe precize psikofizike të relaksimit muskulor dhe visceral të procedurës LTDR që gjeneron një frekuencë të ulët të stimulimit nervor në tru (një LTD e përhapur në nivelin cerebral).
Kjo frekuencë e ulët e stimulimit nervor (prodhuar në mënyrë natyrale ose me ndonjë strategji ose teknikë të përshtatshme terapeutike)do të ishte shkaku i pasojave neurobiologjike desensibilizuese, domethënë shkaku i proceseve të anulimit të korrelacioneve emocionale dhe fiziologjike të ‘Nucleo Traumatico Psicofisiologico’ (NTP ose Bërthamës Traumatike Psikofiziologjike, bërthama e lidhur me rikuperimin e kujtimeve të frikshme dhe/ose traumatike) dhe të krijimit të kushteve për rikonsolidimin e ri dhe të shëndetshëm të kujtimeve, që tashmë nuk shoqërohen më me i përvojë traumatike.
Në fakt, ‘…….sapo bëhet një mësim i ri që nuk shkakton reagime emocionale përmes aktivizimit të amigdalës, emocioni negativ zhduket përgjithmonë. Çdo kujtim është vetëm një rimësim. Nëse pacienti e kujton ngjarjen, kjo përforcon mungesën e lidhjes së tij me amigdalën. LTD ndodh dhe redukton çdo lidhje me amigdalën që ende ekziston.'( http://www.touzet.org/Claude/Web-Fac-Claude/Publi/emdr-therapy-mechanisms-explained-by-the-theory-of-neural-cognition-AgP3.pdf).
Eksperimentet neuroanatomike kanë sqaruar se desensibilizimi neurobiologjik për shkak të traumës shoqërohet me një reduktim të ngacmueshmërisë nervore të rajoneve limbike dhe amigdalës dhe, anasjelltas, me një rritje të densitetit dhe aktivitetit të lëndës gri në zonat e korteksit frontal, veçanërisht në Korteksin Prefrontal Medial (mPFC), zona e trurit e lidhur drejtpërdrejt anatomikisht me amigdalën, jo e përfshirë në përvetësimin e frikës, por e nevojshme për shprehjen e frikës së mësuar dhe konsolidimin e kujtesës së shuarjes së frikës [Marek R, Strobel C, Bredy TW, Sah P (2013) The amygdala and medial prefrontal cortex: partners in the fear circuit. J physiol 591: 2381-2391 (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3678031/); Quirk GJ, Garcia R, González-Lima F (2006) Prefrontal mechanisms in extinction of conditioned fear. Biol Psychiatry 60: 337-43 (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16712801/)].
Në të kundërt, Long Term Potentiation (LTP) është procesi i kundërt, domethënë një rritje e zgjatur e përgjigjes së një sinapse, një proces që kërkon një frekuencë (100 Hz) të lartë të stimulimit aksonal (stimulim tetanik).
Termi stimulim tetanik ose thjesht tetanoz, në neurobiologji, përshkruan një proces fiziologjik që ndodh në qelizat nervore dhe karakterizohet nga një seri e konsiderueshme potencialesh veprimi që transmetohen në një periudhë të shkurtër kohe (https://it.wikipedia.org/wiki/Stimolazione_tetanica).
Stimulimi tetanik shkakton ndryshime molekulare në funksionin dhe mikrostrukturën e një ose më shumë nyjeve sinaptike që korrespondojnë me procesin neurobiologjik të LTP.
Në përmbledhje, LTP korrespondon me një rritje afatgjatë të transmetimit të sinjalit midis dy neuroneve, të marra nga stimulimi i tyre në mënyrë sinkrone.
Ashtu si LTD, LTP gjithashtu është demonstruar eksperimentalisht në disa studime të kafshëve.
Në imazhin e mëposhtëm (Figura 1), tregohet efekti neurobiologjik i LTP i regjistruar në disa sinapse të zonës CA1 të Hipokampusit, një strukturë nënkortikale e trurit të miut.
Stimulimi tetanik administrohet në kohën 0.
Që nga ky moment, qeliza i nënshtrohet një fuqizimi të përgjigjes (PTP ose Post-Tetanic Potentiation) dhe do të prodhojë një numër më të madh të EPSP-ve (Potencialet eksitimit Post Synaptic) për njësi të kohës (https://it.wikipedia.org/wiki/Long_term_potentiation).
Stimulimi tetanik në kohën 0 ka pasojën e rritjes së probabilitetit që të ndodhë një potencial veprimi post-sinaptik, domethënë, ka prodhuar një ngacmueshmëri më të madhe të qarkut nervor të përfshirë, një proces i përcaktuar si LTP, dhe vlerat e regjistruara janë mbi bazën (Baseline).
Imazhi më poshtë (Figura 2) tregon efektin e kundërt neurobiologjik me LTP, atë të LTD të regjistruar në të njëjtat sinapse të zonës CA1 të Hipokampusit të miut.
Në një neuron në të cilin procesi LTP është induktuar më parë (LTP induced preveously), një seri stimulimesh me frekuencë të ulët (LTD provoked by a series of stimuli) për një periudhë të caktuar kohe është e nevojshme për t’u kthyer në vlerat bazë, domethënë vlerat para induksionit të LTP (https://it.wikipedia.org/wiki/Long_term_depression).
Disa nga mekanizmat neurobiologjikë të ngjashëm me ato të diskutuara deri më tani dhe shumë të tjerë janë identifikuar dhe konsideruar themelorë për ‘…..LTP në indin hipokampal të marrë nga subjekte njerëzore që i nënshtrohen një ndërhyrjeje kirurgjikale në lobin temporal për të lehtësuar epilepsinë që përndryshe nuk trajtohet… Prandaj nuk është për t’u habitur që…..LTP mund të induktohet lehtësisht në sistemin nervor qendror të njeriut dhe se disa mekanizma molekularë janë të përbashkët me modelet e brejtësve.’ (Bliss TV e Cooke SF. Long-term potentiation and long-term depression: a clinical perspective).
Në të njëjtin artikull të cituar më sipër, në mbështetje të rëndësisë së supozuar të LTP dhe LTD në proceset e kujtesës, përmendet interesi i industrisë farmaceutike në zhvillimin e barnave nootropike, d.m.th., barnave që synojnë përmirësimin e funksionit të kujtesës tek njerëzit dhe trajtimin e çrregullimeve të kujtesës duke rritur efektet e induksionit jo-invaziv të LTP dhe LTD në trajtimin e sëmundjes (në këtë drejtim, shih ‘Cognitive Enhancers as Adjuncts to Psychotherapy. Use of D-Cycloserine in Phobic Individuals to Facilitate Extinctionof Fear’, për përdorimin e kombinuar të një ilaçi nootropik dhe teknikës terapeutike të ekspozimit në kontekste të realitetit virtual në trajtimin e një fobie).
Proceset neurobiologjike LTP dhe LTD janë aktualisht objekt studimesh shumë të gjera mbi plasticitetin nervor në organoidet nervore [sistemet mikrofiziologjike të trurit (bMPS) të nxjerra nga qelizat staminale pluripotente të induktuara nga njeriu (hiPSC)] për të kuptuar më mirë zhvillimin e trurit, modelimin e sëmundjeve, zbulimin e barnave dhe mjekësinë e personalizuar (https://www.nature.com).
Këto studime kanë treguar gjithashtu se forma e plasticitetit nervor të prodhuar nga LTP është e përfshirë në ‘aktivizimin e shpejtë të gjeneve të hershme të menjëhershme (IEG) në përgjigje të stimujve dhe luan një rol kyç në ndërmjetësimin e transkriptimit dhe përkthimit të gjeneve të tjera të përfshira në formimin dhe mirëmbajtjen e kujtimeve. Plasticiteti sinaptik i dëmtuar çon në aktivitet jonormal të rrjetit nervor, duke dëmtuar funksionin dhe sjelljen njohëse, dhe është lidhur me çrregullime të ndryshme neurologjike dhe psikiatrike.’ (https://www.nature.com).
Në studimet njerëzore, mekanizmi themelor i stimulimit transkranial me rrymë të vazhdueshme (tDCS), një teknikë jo-invazive e stimulimit të trurit (NIBS o Non-Invasive Brain Stimulation) e aplikuar me rezultate premtuese në trajtimin e disa formave të depresionit të madh, çrregullimit bipolar, halucinacioneve skizofrenike, simptomave të fibromialgjisë dhe simptomave neurodegjenerative ataksike, duket se i referohet në mënyrë të arsyeshme kaskadës së ngjarjeve të përfshira në proceset neurobiologjike të LTP dhe LTD (An Overview of Noninvasive Brain Stimulation: Basic Principles and Clinical Applications).
Studimet eksperimentale shumë të fundit (2024) në fushën e kafshëve të kryera në shtame të ndryshme të minjve konfirmojnë rëndësinë e proceseve neurobiologjike të plasticitetit sinaptik të përfshirë në formimin e kujtesës së frikës dhe frenimin e saj përmes LTP dhe LTD (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10825524/).
Në veçanti, kushtëzimi i fortë i frikës në disa lloje të minjve mund të lidhet me një ndërprerje të LTD (domethënë, një ndërprerje e procesit neurobiologjik që supozohet të jetë mënyra kryesore përmes së cilës truri fshin ose e bën të paarritshëm rikthimin e korrelateve fiziologjike dhe emocionale të kujtimeve traumatike të ruajtura më parë), ndërsa dëmtimi i procesit të shuarjes së frikës mund të jetë për shkak të një LTP-je konstante (procesi i kundërt i LTD, d.m.th. rritja e zgjatur e përgjigjes së një sinapse, e cila përcakton forcimin e përgjigjes emocionale të frikshme të mësuar më parë) dhe një LTD-je të dobët në sinapset bazollaterale dhe qendrore të amigdalës (dy zona të trurit të përfshira në Çrregullimin e Panikut dhe Çrregullimin e Stresit Post-Traumatik).
Si përfundim, ka shumë të ngjarë që nëpërmjet procedurës LTDR, të projektuar dhe kryer në bazë të supozimeve neurobiologjike të ekspozuara më sipër, efektet neurobiologjike të LTD-së të prodhuara në trurin e minjve dhe minjve, efektet neurobiologjike të LTD-së të prodhuara në trurin e minjve dhe minjve, përkatësisht fshirja ose paarritshmëria për të rikuperuar korrelacionet fiziologjike dhe emocionale të kujtimeve traumatike të ruajtura më parë, mund të prodhohen gjithashtu në të njëjtat ose zona të tjera specifike të trurit të njeriut.
Një shpjegim neurobiologjik plotësues i traumës është ai i propozuar nga modeli Adaptive Information Processing (AIP), i krijuar nga F. Shapiro dhe referenca teorike e terapisë EMDR.
Modeli AIP hipotezon se kujtimet përpunohen dhe ruhen në një formë adaptive; përkundrazi, ndikimi i intensitetit të informacionit traumatik në hyrje (kognitive, emocionale dhe fiziologjike) do të përcaktonte (veçanërisht në subjektet e predispozuar) përgjigjet biokimike që do të shkaktonin një bllokim të informacionit në hyrje (duke krijuar pengesë për ndërhyrjen normale të korteksit paraballor të trurit në përpunimin racional të informacionit) dhe, si pasojë, proceset jofunksionale të kujtesës (https://www.rivistadipsichiatria.it/archivio/1071/articoli/11731/).
Megjithatë, këto procese kujtese jofunksionale mund të varen ndërprerje të rëndësishme post-traumatike të proceseve LTD ose nga aktivizimet e njëkohshme, të shumëfishta dhe të papërshtatshme të proceseve LTP ose nga të dy proceset njëkohësisht (sidomos në bërthamat e dy amigdalave, por potencialisht edhe në zona të tjera të trurit).
LTP të shumëfishta, të papërshtatshme, të njëkohshme dhe të përhapura në zona të ndryshme të trurit (veçanërisht në strukturat nënkortikale të sistemit limbik dhe në korteksin paraballor medial), të shoqëruara me procese të pamjaftueshme ose joadekuate LTD, mund të jenë fajtorët e vërtetë të ruajtjes jofunksionale të informacionit hyrës që është shumë emocionalisht tërheqës (të dhënat në këtë drejtim dalin edhe nga kërkimet e fundit me kafshët: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10825524/).
Prandaj, ky efekt ruajtjeje jofunksionale mund të ndodhë jo vetëm si rezultat i një blloku funksional në procesin e ruajtjes siç hipotezohet nga modeli AIP, më tepër si një efekt anësor i pabalancuar (në tepricë, LTP dhe në mungesë, LTD) i mënyrave të zakonshme në të cilat informacionet hyrëse të materialit emocionalisht të rëndësishëm ruhen dhe fshihen në zona të veçanta të trurit..
Sigurisht, ky përfundim nuk e vë në dyshim efikasitetin e terapisë EMDR, por ofron shpjegime shtesë në lidhje me etiologjinë e proceseve jofunksionale të kujtesës që lidhen me frikën dhe traumën.
Procedura psikoterapeutike e Long-Term Depression and Reprocessing of fearful and traumatic memories (LTDR) bazohet në konsideratat solide neurobiologjike të diskutuara më sipër.
Këto konsiderata janë në përputhje me Theory of neural Cognition (TnC) o Teorinë Neuronal të Njohjes e cila i konsideron proceset LTP përgjegjëse për përmirësimin e korrespondencës midis kolonave kortikale të aktivizuara, forcimin e efektivitetit të lidhjeve të tyre, ndërsa e njëjta teori i atribuon LTD proceseve përgjegjësinë për erozionin e lidhjeve midis kolonave kortikale që nuk janë aktivizuar (Rydberg JA, Virgitti L, Tarquinio C. Bolstering the adaptive information processing model: a narrative review. Front Psychiatry. 2024 May 15;15:1374274. doi: 10.3389/fpsyt.2024.1374274. PMID: 38812488; PMCID: PMC11134571. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11134571/).
TnC postulon se kujtimet janë gjurmë të ngjarjeve të përjetuara, domethënë gjurmë të GSA (gjurmë të Global Activation State), pra, kolona kortikale të aktivizuara që formojnë një paraqitje të rrallë koduese të situatës, nga të cilat vetëm një numër i vogël i tyre janë aktivizuar plotësisht, të gjithë hierarkisë së hartave kortikale.
Këto gjurmë GSA konkurrojnë me njëra-tjetrën dhe ato që janë më të aktivizuara në nivelin neuronal do të priren të mbizotërojnë.
Sinergjia midis LTP, LTD dhe arkitekturës nervore kortikale është e mjaftueshme për të organizuar hierarkinë e hartave dhe për të marrë paraqitje të sakta të të gjitha situatave të përjetuara (http://www.touzet.org/Claude/Web-Fac-Claude/Publi/emdr-therapy-mechanisms-explained-by-the-theory-of-neural-cognition-AgP3.pdf).
Dihet se një përvojë shumë stresuese (sidomos nëse kërcënon mbijetesën e organizmit) shkakton një përmirësim të efikasitetit të kujtesës në nivelin neuronal (dmth shkakton LTP), dhe kjo për shkak të nevojave të kuptueshme për vetë-ruajtje [McEwen B S (2007) Physiology and neurobiology of stress and adaptation: central role of the brain. Physiol rev 87: 873-904 – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17615391/)].
Në këtë rast, ‘…GSA e lidhur me situatën stresuese përforcohet automatikisht në një mënyrë shumë më efikase se zakonisht. Kjo GSA mund të mbizotërojë, do të rikuperohet lehtësisht dhe çdo rikuperim do të gjenerojë të njëjtin stres fiziologjik. Personi që i nënshtrohet kësaj gjendje po përjeton çrregullim akut të stresit ose PTSD dhe situata stresuese është një ‘kujtesë traumatike’.’ (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11134571/).
Duke iu referuar efektit terapeutik pozitiv të terapisë EMDR, S. Khalfa dhe C. F. Touzet (2017) hipotezojnë se ky efekt është rezultat i memorizimit të GSA-së së re mbizotëruese, pra e një hierarkie më të lartë se ajo e lidhur me kujtesën traumatike (http://www.touzet.org/Claude/Web-Fac-Claude/Publi/emdr-therapy-mechanisms-explained-by-the-theory-of-neural-cognition-AgP3.pdf), hierarkia e karakterizuar nga aktiviteti i zgjeruar i korteksit paraballor (LTP) dhe aktiviteti i zvogëluar i amigdalës (LTD).
Në dritën e asaj që është ekspozuar në këto faqe, duhet të supozohet se, edhe nëse në mënyra të ndryshme, të gjitha procedurat terapeutike (në përvojën time sigurisht procedurat LTDR dhe EMDR), me të vërtetë të afta për të ndërhyrë në mënyrë efektive, për të desensibilizuar dhe ristrukturuar një memorie të frikshme ose traumatike, duhet të jetë në gjendje të ndikojë masivisht në proceset e LTP, LTD dhe arkitekturës nervore kortikale.
Para se të përfundojmë, nuk mund ta injorojmë faktin se ekzistojnë mënyra natyrale dhe spontane që mund të ndikojnë ndjeshëm në proceset e LTP, LTD dhe arkitekturën nervore kortikale, siç konfirmohet nga raste të shumta të Çrregullimit Akut të Stresit që zgjidhen pa ndërhyrje psikoterapeutike dhe nuk evoluojnë në Çrregullim të Stresit Post-Traumatik (raste që ndoshta nuk janë tepër të rënda ose që manifestohen tek një person me burime të larta përballimi dhe për këtë arsye në gjendje të desensibilizohet ndaj traumës në një mënyrë natyrale dhe spontane).
Në këtë drejtim, një aspekt shumë interesant për t’u marrë në konsideratë është se një person fobik ose i traumatizuar, i paprekur nga çrregullime të tjera mendore dhe i trajnuar në mënyrë adekuate në procedurën LTDR para fillimit të fobisë ose traumës, mund të bëhet i aftë të vetë-induktojë vullnetarisht një LTD të të gjitha kujtimeve të tij që lidhen me fobinë ose traumën.
Natyrisht, kjo do të ishte e mundur vetëm nëse personi fobik ose i traumatizuar do të ishte në gjendje të identifikonte dhe përzgjidhte elementët përbërës të një Nucleo Traumatico Psicofisiologico (NTP ose Bërthamës Traumatike Psikofiziologjike) të lidhur me rikuperimin e kujtimeve të frikshme dhe/ose traumatike dhe do të ishte në gjendje të kujtonte në mënyrë autonome përmbajtjen e NTP-së në imagjinatën e tij, pasi më parë të kishte vetë-shkaktuar gjendjen e veçantë dhe shumë specifike psikofizike të relaksimit muskulor dhe visceral (shumë të thellë, të qëndrueshëm dhe afatgjatë) të nevojshme për të desensibilizuar përmbajtjen e NTP-së.
Siç është thënë tashmë në faqet e mëparshme, ‘…….sapo bëhet një mësim i ri që nuk shkakton reagime emocionale përmes aktivizimit të amigdalës, emocioni negativ zhduket përgjithmonë. Çdo kujtim është vetëm një rimësim. Nëse pacienti e kujton ngjarjen, kjo përforcon mungesën e lidhjes së tij me amigdalën. LTD ndodh dhe redukton çdo lidhje me amigdalën që ende ekziston.’ (http://www.touzet.org).
Procedura e përshkruar më sipër dhe vetëinduksioni i LTD-së nga ana e personave fobikë ose të traumatizuar përfaqësojnë një kusht shumë të vështirë për t’u arritur, por jo teorikisht të pamundur.
Vetëinduksioni i LTD-së (pak a shumë i përhapur dhe intensiv) në qarqet trunore është i thelluar në artikullin tim të titulluar ‘Relationships among Long-Term Depression, Long-Term Depression and Reprocessing of fearful and traumatic memories, and Mindfulness’ (ttesystems.eu), në të cilin analizoj marrëdhënien e supozuar midis procesit neurobiologjik të LTD-së, procedurës së LTDR-së dhe Mindfulness.
Në mbështetje të këtij supozimi, një studim klinik mjaft i fundit (Björkstrand, J. et al., 2026) i kryer me fMRI 7T ka treguar se trajnimi i mindfulness fuqizon mësimin e zhdukjes së frikës (përmirëson kujtesën e zhdukjes) duke reduktuar përgjigjet ndaj kërcënimit si në nivel fiziologjik (përçueshmëria kutanee) ashtu edhe në atë trunor (veçanërisht në nivel nënkoror/subkortikal, duke reduktuar aktivizimin e amigdalës, striatumit dhe zonës motorike suplementare, ndërsa zonat e kontrollit kognitiv nuk treguan rritje të aktivitetit).
Të dhënat sugjerojnë se mindfulness nuk vepron përmes një kontrolli të ndërgjegjshëm dhe të detyruar (frenim top-down ose eksplicit). Përkundrazi, ajo nxit një rregullim emocional implicit (edhe pse kontributi i mekanizmave top-down nuk mund të përjashtohet përfundimisht), gjë që, duke parashikuar diskutimin në artikullin tim të cituar, supozoj se duhet t’i atribuohet në mënyrë specifike procesit neurobiologjik të LTD-së.
Për Björkstrand, J. et al., rregullimi emocional implicit i prodhuar nga ushtrimet e mindfulness ndikon drejtpërdrejt në qarqet e thella të frikës, duke lehtësuar rikuperimin e kujtimeve të sigurisë dhe ‘….duke mundësuar një dallim më të saktë midis konteksteve aktualisht kërcënuese dhe atyre të sigurta’.
Si përfundim, autorët supozojnë se integrimi i trajnimit të mindfulness përpara ose gjatë terapisë së ekspozimit (terapi kognitive-sjelljeje) mund të përmirësojë efektshmërinë e trajtimeve klinike për ankthin dhe traumën.
Megjithatë, rezultatet tregojnë se mindfulness nuk ka frenuar ‘…..aktivizimet në insulën anteriore dhe në substancën gri periakuaduktale (PAG), duke sugjeruar se vetëm disa pjesë të rrjetit të frikës të jenë të ndikuara nga mindfulness’.
Si përfundim, duke pasur parasysh se procedura LTDR bazohet në parimet e ekspozimit imagjinativ ndaj traumës dhe në induksionin e një gjendjeje psikofizike të veçantë dhe mirëfilltë të relaksimit muskulor e visceral, shumë më të thellë, të qëndrueshme dhe afatgjatë se ajo që mund të arrihet me ushtrimet e zakonshme të mindfulness (të praktikuara nga subjektet eksperimentale të kërkimit të sapocituar), është mjaft e besueshme të supozohet se procedura LTDR favorizon rregullimin emocional implicit dhe se ky efekt mund të shtrihet ndoshta edhe në struktura të tjera trunore, të cilat ushtrimet e zakonshme të mindfulness nuk arrijnë t’i përfshijnë.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
Burime të tjera të paspecifikuara kryesore bibliografike referuese dhe informacione shtesë:
Bonaventura Nunzio. The LTDR: a new specialist procedure of psychotherapeutic treatment of fearful and traumatic memories with the Peripheral Biofeedback and the Trichromatic Theory of Equilibrium of the Vegetative Nervous System (ttesystems.eu) (Në proces hartimi).
Björkstrand J., Olsson E., Clancy O.H., et al. (2026). Effect of app-based mindfulness on extinction recall – a 7T-fMRI study. Sci Rep 16, 9957 (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-45569-z.
Bhattacharya A., Darmani G., Udupa K., Nankoo J.-F., Ding M. Y. R. & Chen R. (2025). Induction of plasticity and metaplasticity using noninvasive brain stimulation. Trends in Neurosciences. August 13, 2025. doi: 10.1016/j.tins.2025.07.009 – 10.1016/j.tins.2025.07.009.
American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: APA Publishing.
Bhattacharya A., Mrudula K, Sreepada SS. & al. (2022). An Overview of Noninvasive Brain Stimulation: Basic Principles and Clinical Applications. Canadian Journal of Neurological Sciences / Journal Canadien des Sciences Neurologiques . 2022;49(4):479-492. doi:10.1017/cjn.2021.158.
Battistini Giulia. (2015). Studio elettrofisiologico di modificazioni a lungo termine della forza della trasmissione sinaptica nel sistema nervoso centrale, [Dissertation thesis], Alma Mater Studiorum Università di Bologna. Dottorato di ricerca in Scienze biomediche, 27 Ciclo. DOI 10.6092/unibo/amsdottorato/6746.
Strata Piergiorgio, Benedetti F., Rossi F. & Tempia F. (2014). Atlante di plasticità neuronale.
Ledoux Joseph (2014). Il cervello emotivo. Alle origini delle emozioni. Baldini & Castoldi.
Cooke Sam F. & Bear Mark F. (2014). How the mechanisms of long-term synaptic potentiation and depression serve experience-dependent plasticity in primary visual cortex. Phil. Trans. R. Soc. B 369, 20130284 (5 January 2014; Published online 2 December 2013) (doi:10.1098/rstb.2013.0284).
Ireland David R. & Abraham Wickliffe C. (2009). Mechanisms of Group I mGluR-Dependent Long-Term Depression of NMDA Receptor–Mediated Transmission at Schaffer Collateral–CA1 Synapses. J Neurophysiol 101: 1375–1385, 2009. First published December 24, 2008; doi:10.1152/jn.90643.2008.
Antion M.D., Hou L., Wong H., Hoeffer C.A. & Klann E. (2008). mGluR-dependent long-term depression is associated with increased phosphorylation of S6 and synthesis of elongation factor 1A but remains expressed in S6K-deficient mice. Mol Cell Biol. 2008 May;28(9):2996-3007. doi: 10.1128/MCB.00201-08. Epub 2008 Mar 3. PMID: 18316404; PMCID: PMC2293080.
Gasbarri A. & Tomaz C. (2008) La Memoria. Aspetti Neurofisiologici. EdiSES S.r.l. – Napoli.
Earnshaw Berton A. & Bressloff Paul C. (2006) Biophysical Model of AMPA Receptor Trafficking and Its Regulation during Long-Term Potentiation/Long-Term Depression. J Neurosci. 2006 Nov 22;26(47):12362–12373. doi: 10.1523/JNEUROSCI.3601-06.
Joseph Ledoux (2002). Il Sé sinaptico. Come il nostro cervello ci fa diventare quelli che siamo. Raffaello Cortina Editore.
