Sjellja ndërpersonale nuk është një entitet monolitik, por rezultati i një ekuilibri delikat midis dy shtysave motivuese të thella, të cilat psikologjia klinike i identifikon si Agency (Agjenciteti) dhe Affiliation (Afilimi, Lidhshmëria).
Këto dy përmasa, të studiuara hollësisht nga Depue dhe Lenzenweger (dhe thelbësore për të kuadruar psikopatologjinë e çrregullimeve të personalitetit), nuk janë thjesht tipare karakteri, por pasqyrojnë aktivitetin e sistemeve të dallueshme neurosjellore, integriteti i të cilave është i domosdoshëm për stabilitetin tonë psikofizik.
Agency përfaqëson shtysën tonë asertive, ndjenjën e fuqisë dhe energjinë e nevojshme për të arritur objektiva socialë; ajo është ngushtësisht e lidhur me të ashtuquajturën fazë apetitive të sjelljes.
Në këtë fazë, sistemi ynë nervor është i orientuar drejt kërkimit dhe afrimit me stimujt gratifikues.
Nga pikëpamja neurofiziologjike, ky proces qeveriset nga Sistemi Dopaminergjik i Arës Tegmentale Ventrale, qarku që gjeneron entuziazëm, eufori dhe vetë-efikasitet përmes çlirimit të dopaminës.
Megjithatë, kur ky sistem pëson një keqfunksionim — shpesh për shkak të vulnerabiliteteve gjenetike ose streseve të hershme — personi përjeton një rënie të motivimit dhe të energjisë, duke rrëshqitur në ato gjendje anedonie dhe depresioni që e bëjnë subjektin vulnerabël ndaj kërkimit të stimulimeve të jashtme.
Kjo rrjedhë klinike ushqen shpesh përjetimin e pafuqisë së mësuar (learned helplessness), një gjendje në të cilën individi, duke perceptuar se nuk ka asnjë kontroll mbi ngjarjet e pafavorshme, ndalon së kërkuari zgjidhje dhe dorëzohet para një pasiviteti paralizues, duke konsoliduar deficitin e Agency-t.
Në një skenar të tillë, përdorimi masiv i substancave si kokaina dhe psikostimuluesit e tjerë shfaqet si një përpjekje ekstreme, ndonëse tragjike, për vetë-kurim.
Siç e kam eksploruar në ‘Abuzimi me substancat dhe psikopatologjia: ndërhyrja e integruar midis sfidave klinike dhe pasojave sociale’, shumë njerëz i përdorin këto droga për të rikthyer artificialisht një ndjenjë agjenciteti dhe kontrolli mjedisor, të cilin sistemi i tyre nervor, i rënduar nga një depresion kronik, nuk arrin më ta gjenerojë në mënyrë autonome.
Paralelisht me Agency-n, Affiliation rregullon aftësinë tonë për të krijuar dhe mbajtur lidhje afektive të thella.
Nëse Agency na shtyn drejt kërkimit, Afilimi na lejon të shijojmë fazën konsumatore, domethënë kënaqësinë që rrjedh nga kontakti, afërsia dhe kujdesi.
Kjo përmasë ndërmjetësohet nga sistemi i opioideve endogjenë (receptorët Mu), përgjegjës për ato ndjesi qetësie, mirëqenieje dhe përmbushjeje që pasojnë ndërveprimin social (aktivizimi i sistemit nervor parasimpatik).
Në situatat klinike të shënuara nga traumat e zhvillimit ose nga lidhjet (attachment) e pasigurta dhe të çorganizuara, sistemi afilues rezulton shpesh i komprometuar thellësisht: personi nuk e ‘ndjen’ më ngrohtësinë e të tjerëve.
Sipas Teorisë së Atashimit, nëse kujdestari nuk ka ofruar një ‘bazë të sigurt’, fëmija nuk zhvillon aftësi të duhura të vetë-rregullimit emocional.
Në moshë të rritur, morfina dhe heroina veprojnë pikërisht mbi këto qarku, duke ofruar një surrogat kimik të afërsisë njerëzore dhe duke i bërë marrëdhëniet ndërpersonale ‘të parëndësishme’, pasi siguria kërkohet te doza dhe jo më te marrëdhënia.
Kjo dinamikë merr një kuptim akoma më të thellë nëse analizohet përmes vizionit hierarkik të sistemit nervor të John Hughling Jackson dhe konceptit të Dritares së Tolerancës (Porges, Siegel).
Sipas Jackson-it, funksionet cerebrale superiore ushtrojnë një kontroll frenues (inhibitor) mbi ato inferiore dhe më primitive. Trauma dhe abuzimi me substancat provokojnë një lloj ‘shpërbërjeje’ (dissolution) jacksoniane: funksionet rregullatore superiore ia lënë vendin reagimeve automatike të mbijetesës.
Kjo rënie strukturore mund të favorizojë shfaqjen e sjelljeve antisociale, ku paaftësia për të frenuar impulsin dhe kërkimi i menjëhershëm i kënaqësisë mbizotërojnë mbi normat shoqërore dhe aftësinë për empati.
Personi luhatet kështu jashtë dritares së tij të tolerancës, midis gjendjeve të hiper-aktivizimit (ankth, panik), të cilat tenton t’i qetësojë me heroinë për të gjetur një qetësi artificiale, dhe gjendjeve të hipo-aktivizimit (shkëputje, boshllëk, depresion), të cilat kërkon t’i kundërveprojë me kokainë për të ‘riaktivizuar’ nivelet hierarkike superiore të sistemit nervor.
Kjo realitet kompleks neurobiologjik gjen provën e tij më të vështirë në rrugëtimin rehabilitues.
Ndonëse komuniteti psikoterapeutik përfaqëson vendin zgjedhor për një ristrukturim intensiv të sistemeve të shpërblimit (ricompensa), veprimi sinergjik i psikoterapisë individuale, në grup dhe familjare bëhet përcaktues për ata që vazhdojnë kurimin në kontekstin e tyre të jetës.
Zemra e trajtimit konsiston në shndërrimin e marrëdhënies terapeutike në një lidhje të re atashimi të sigurt.
Një lidhje atashimi e sigurt bazohet në praninë e një figure referimi (terapisti) që perceptohet si e disponueshme, koherente dhe e aftë për t’u akorduar me nevojat emocionale të subjektit. Kjo lidhje shërben si një ‘bazë e sigurt’ për të eksploruar botën e brendshme dhe si një ‘port i sigurt’ ku mund të kthehesh në momentet e ankthit.
Në psikoterapi e varësive, kjo lidhje verifikohet falë aftësisë së klinikut për të ofruar një përgjigje empatike konstante dhe jo-gjykuese, e cila shërben si rregullator i jashtëm i gjendjeve afektive të pacientit.
Përmes kësaj ‘përvoje marrëdhëniesore korrigjuese’, pacienti mëson gradualisht të interiorizojë aftësinë për t’u stabilizuar, të cilën më parë e kërkonte ekskluzivisht te substanca.
Ky pjekim i brendshëm i mundëson pacientit të kalojë nga një rregullim thjesht kimik në një rregullim marrëdhëniesor dhe psikofiziologjik (i cili mund të lehtësohet nga përdorimi i Biofeedback-ut Periferik për monitorimin dhe kontrollin vullnetar të gjendjeve të aktivizimit), i cili më pas shtjellohet dhe përforcohet përmes rrugëtimeve të ndryshme klinike.
Nën këtë profil, psikoterapia individuale lejon riparimin e deficiteve të Agency-t, duke rindërtuar ndjenjën e vetë-efikasitetit dhe kontrollin kortikal inhibitor, por vepron thellësisht edhe mbi Afilimin përmes krijimit të një lidhjeje dyshe të sigurt që rehabiliton aftësinë për të ndjerë ngrohtësinë marrëdhëniesore.
Terapia në grup, nga ana tjetër, nuk është vetëm një palestër për Afilimin dhe shkëmbimin social autentik, por përforcon Agency-n duke i ofruar pacientit hapësirën për të eksperimentuar asertivitetin dhe lidershipin brenda një konteksti kolektiv të mbrojtur.
Së fundi, ndërhyrja familjare rezulton vendimtare për të pastruar skemat e të mësuarit pavlovian, duke e shndërruar mjedisin shtëpiak në një hapësirë ku Afilimi bëhet ushqim afektiv dhe Agency e individit mbështetet dhe njihet nga sistemi familjar.
Si përfundim, diferencat individuale në këto dy sfera përcaktojnë vulnerabilitetin tonë ndaj stresit dhe substancave. Kuptimi i këtyre dinamikave është thelbësor për një praktikë psikoterapeutike efikase [Terapia Kognitive e Sjelljes (CBT); Terapia Kognitive-Sjellëse e Ekuilibrit Holistik (TCCEO e N. Bonaventura) të proceseve të vëmendjes]: vetëm një ndërhyrje që di të integrojë neurofiziologjinë e shpërblimit me historinë e atashimit dhe traumën e pacientit mund të synojë një rikthim real të ekuilibrit psikik, duke e shndërruar simptomën në një mundësi për rritje të thellë personale.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
Burimet kryesore të referencës bibliografike dhe informacione shtesë:
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
- Bowlby, J. (1988). Una base sicura. Applicazioni cliniche della teoria dell’attaccamento. Milano: Raffaello Cortina Editore.
- Lenzenweger, M. F. & Clarkin, J. F. (2006). I disturbi di personalità. Le principali teorie (Seconda edizione). Milano: Raffaello Cortina Editore.
- Jackson, J. H. (1958). Selected Writings of John Hughlings Jackson (J. Taylor, Ed.). New York: Basic Books.
- Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. New York: W. W. Norton & Company.
- Schore, A. N. (2003). Affect Regulation and the Repair of the Self. New York: W. W. Norton & Company.
- Seligman, M. E. (1975). Helplessness: On Depression, Development, and Death. San Francisco: W.H. Freeman.
- Siegel, D. J. (1999). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are. New York: Guilford Press.
- Terapia del comportamento: giornale italiano di scienza e terapia del comportamento (1987). Il meglio della terapia del comportamento italiana e internazionale. N° 13 (Genn. – Marzo).
