Qëllimi i këtij artikulli dhe i dy artikujve që vijojnë (Pjesa e Dytë dhe Pjesa e Tretë) është të paraqesë një shqyrtim të përgjithshëm historik të modeleve kryesore të sjelljes, njohëse dhe njohëse-sjelljes që kanë marrë rëndësinë më të madhe në zhvillimin e teorive dhe praktikave terapeutike për depresionin.
Një model shkencor është një mënyrë për të studiuar një fenomen përmes një sërë teorish që synojnë të shpjegojnë fenomenin (ose disa aspekte të tij) dhe të bëjnë parashikime rreth atij fenomeni (ose atyre aspekteve).
Modelet e sjelljes së depresionit supozojnë se shkaqet e depresionit dhe vuajtjet emocionale që lidhen me të duhet t’i atribuohen disa karakteristikave të mjedisit në të cilin jeton personi i depresionuar dhe sjelljeve të personit të depresionuar në atë mjedis (konceptualizimi psikologjik i qasjes së sjelljes).
Modelet kryesore dhe historikisht të njohura të sjelljes së depresionit janë ato të Ferster, Lewinsohn, Rehm dhe Lazarus.
Sipas Ferster, sjellja depresive fillon dhe mbahet pas ndodhjes së procesit të mëposhtëm:
1) një rënie në përforcimet pozitive, domethënë shpërblimet, kënaqësitë, lavdërimet etj., të ofruara nga mjedisi personit për sjelljet e tij (një përforcim i një sjelljeje përcaktohet si çdo gjë që rrit frekuencën me të cilën ndodh ajo sjellje. Mungesa e përforcimit mund të nxisë zhdukjen e sjelljes së emetuar ose të favorizojë emetimin e sjelljeve të ndryshme);
2) kjo gjendje përcakton një rritje të frekuencës së sjellje arratisjeje ose shmangieje (sjelljet e ndryshme të përmendura më sipër) përballë stimujve ose situatave të konsideruara frustruese ose të dëmshme;
3) të dyja kushtet e përcaktuara në pikat e mëparshme përcaktohen ose favorizohen nga mungesa, në repertorin e sjelljeve të personit, e aftësive efektive në përballimin e stimujve frustrues ose të dëmshëm.
Ferster i dha rëndësi të madhe përshkrimit objektiv të sjelljeve tipike të personit në depresion, si duke nxjerrë në pah zonat muskulore të përfshira dhe llojin e veprimit të kryer, ashtu edhe duke nënvizuar funksionet e ndryshme që qëndrojnë në themel të së njëjtës sjellje.
Brenda konteksteve të ndryshme referimi, ankesat tipike të një personi në depresion, ndërsa mbeten të ngjashme me njëra-tjetrën në lidhje me zonat muskulore të përfshira dhe llojin e veprimit të kryer, megjithatë, mund të kryejnë funksione shumë të ndryshme (kërkesë për afërsi, shmangie, përpjekje për të përmbajtur stimulimin frustrues ose të dëmshëm, etj.) dhe, për këtë arsye, të gjenerojnë lloje shumë të ndryshme përforcimesh nga mjedisi.
Sipas Ferster, sjelljet e një personi në depresion, megjithëse jo të ndryshme nga ato të një personi jo-depresiv (ata gjithashtu ankohen, lodhen, qajnë, etj.), janë shumë më të shpeshta.
Përmes një shqyrtimi të kujdesshëm, është e mundur të identifikohet kur, ku, me kë dhe në çfarë mënyre kryhen automatikisht përgjigjet depresive, duke zbuluar kështu shkaqet dhe efektet që përcaktojnë sjelljet depresive të vëzhguara.
Frekuenca e lartë e këtyre sjelljeve (ankesat, kërkesat për ndihmë, etj.) nuk është në gjendje të shuajë stimulimin frustrues ose të dëmshëm (domethënë atë që e bën personin në depresion të vuajë), por vetëm pjesërisht e shmang atë dhe, për këtë arsye, përmes emetimit të tyre, nuk merren përfitime të vërteta në afat të mesëm dhe të gjatë.
Ferster ishte i bindur se modele të tilla sjelljeje kishin qenë të suksesshme në të kaluarën dhe ishin përforcuar nga mjedisi; Megjithatë, emetimi i tyre i vazhdueshëm konsiderohet ‘supersticioz’, pasi nuk është funksional dhe thelbësor në kontekstin aktual.
Për më tepër, frekuenca e tepërt e stimujve, ngjarjeve dhe situatave mjedisore të raportuara si frustruese (ose të perceptuara si të tilla) dhe mungesa e njëkohshme e sjelljeve adaptive që synojnë t’i japin fund ose t’i korrigjojnë ato, nxit vazhdimësinë e modeleve të sjelljes depresive.
Nga kjo perspektivë, personi në depresion mund të konsiderohet i specializuar në një aktivitet steril indirekt të arratisjes dhe shmangies.
Mungesa ose zvogëlimi i sjelljeve aktive që synojnë përballimin e situatave që personi në depresion tenton t’i shmangë mund të jetë përcaktuar nga mungesa e përforcimeve të kushtëzuara mjedisore (domethënë mungesa e përforcimeve që mjedisi duhet t’i kishte ofruar, në mënyrë të përshtatshme dhe të menjëhershme, sa herë që subjekti kishte shfaqur sjellje të përshtatshme) ose prania e tyre jofunksionale (e papërshtatshme) ose jokonsistente (domethënë pa një korrespondencë të saktë midis sjelljes së emetuar dhe ofrimit të përforcimit).
Përvojat e shumta dhe të përsëritura të mungesës së përforcimeve të kushtëzuara nga mjedisi dhe mënyrat shumë selektive të perceptimit dhe të memorizimit të personit të depresionuar (i cili nënvlerëson aftësitë e veta, karakteristikat e veta fizike dhe, në të njëjtën kohë, mbivlerëson veprimet e veta të gabuara dhe interpreton sjelljen e të tjerëve ndaj tij në një kuptim të pafavorshëm) favorizojnë ruajtjen e një pasiviteti sjelljesor që përbën parakushtin për një reduktim të mëtejshëm të sasisë së përforcimeve, e kështu me radhë.
Si përfundim, sipas Ferster, kushtet e mjedisit të jashtëm luajnë një rol vendimtar: aktivitetet e personit në depresion lidhen mbi të gjitha me pasojat e prodhuara në mjedis dhe marrin kuptimin e tyre prej tij.
Sipas Lewinsohn, depresioni përbëhet nga një ndryshim karakteristik i një sërë modulesh sjelljeje dhe ai përpunoi hipotezat e mëposhtme:
1) zvogëlimi i Përforcimeve Pozitive të Kushtëzuara (PPK) – shpërblime, lavdërime, kënaqësi mjedisore që vijnë nga sjellja e emetuar nga një person – përbën shkakun e mirëmbajtjes së sindromës depresive të sjelljes;
2) prania, përpara gjendjes depresive, e një niveli të ulët të aftësive të komunikimit dhe aftësive sociale (aftësi në marrëdhëniet ndërpersonale), e forcon më tej gjendjen depresive, duke e penguar personin në depresion të marrë PPK nga mjedisi shoqëror dhe duke kufizuar më tej praninë e sjelljeve aktive. Në këtë mënyrë, personi i depresionuar e gjen veten në mungesë të vazhdueshme të PPK-së;
3) personi në depresion e përqendron vëmendjen e tij (duke e shpërqendruar nga sjelljet e përshtatshme shoqërore) në një sërë simptomash somatike: pagjumësi, mungesë energjie, ulje e dëshirës seksuale (mashkull dhe femër), humbje e oreksit, dhimbje, etj.;
4) gjendja emocionale melankolike kontribuon në një ulje të mëtejshme të sjelljes sociale të personit në depresion;
5) personi në depresion përjeton një humbje të vetëvlerësimit si një person i aftë për t’u përballur në mënyrë adekuate me mjedisin shoqëror dhe për të marrë kënaqësinë e nevojave të tij ose të saj. Përcaktuesi kryesor i kësaj përvoje është sasia dhe cilësia e ulët e PPK-ve.
Këto pesë aspekte do të bashkëveprojnë së bashku duke përkeqësuar gjendjen e personit në depresion, i cili do të përjetojë një humbje të vazhdueshme të ‘kontrollit të brendshëm’ në efektivitetin dhe efikasitetin personal dhe një rritje të ‘kontrollit të jashtëm’ (mjedisor), që përkon me një mungesë ose prani të reduktuar të PPK-së.
Lewinsohn dhe studiues të tjerë kanë zhvilluar një mjet operativ, ‘listën e ngjarjeve të këndshme’, e cila përbëhet nga një pyetësor që personi në depresion duhet ta plotësojë dhe nga analiza e të cilit është e mundur të përcaktohet shkalla e depresionit dhe të identifikohen ato aktivitete/ngjarje potencialisht të këndshme të dobishme për trajtimin e tij.
Kjo analizë na lejon të strukturojmë një ndërhyrje terapeutike konkrete që synon krijimin ose lejimin e personit në depresion të rikuperojë kushtet për të përmbushur nevojat dhe kërkesat e tij të theksuara në pyetësor.
Si përfundim, sipas Lewinsohn, fillimi i depresionit lidhet, nga njëra anë, me mundësinë që një sjellje aktive të mos prodhojë një rezultat të kënaqshëm për subjektin dhe, nga ana tjetër, me arritjen e një rezultati të kënaqshëm pavarësisht nga sjellja që emeton subjekti.
Të dyja këto situata e vendosin personin në një gjendje mungese të vazhdueshme të PPK-së, me ulje të mëvonshme të sjellje aktive dhe humbje e vazhdueshme e vetëvlerësimit.
Sipas Rehm, gjeneza dhe mirëmbajtja e depresionit duhet të gjenden në mosfunksionimin e tre proceseve themelore që përbëjnë Vetëkontrollin (Self-Control):
- Vetë-Monitorimi (Self-Monitoring);
- Vetëvlerësimi (Self-Evaluation);
- Vetëpërforcim (Self-Reinforcement).
Sipas Rehm, personi në depresion:
1) i kushton vëmendje të tepruar dhe selektive (Vetë-Monitorim) aspekteve negative dhe afatshkurtra të sjelljes së dikujt;
2) ka një ngurtësi në kriteret e vlerësimit (Vetëvlerësimin), ku ai ia atribuon meritat për sukseset personale faktorëve të mjedisit dhe, anasjelltas, gjithmonë e konsideron veten përgjegjës vetëm për dështimet e tij;
3) varet gjithmonë nga faktorë të jashtëm për të marrë përforcime për sjelljen e tij, ndërsa prania e vetëpërforcimeve (Vetëpërforcimi) është e pakët (ose mungon) dhe prania e vetëndëshkimeve është e dukshme.
Në modelin e Rehm-it, pasiviteti dhe karakteristika e varësisë së depresionit shihen si një dështim në efektivitetin e Vetëkontrollit në lidhje me mungesën ose mungesën e përforcimit të jashtëm (mjedisor).
Si përfundim, Rehm beson se personi i depresionuar është i paaftë të mbajë përgjigje aktive në mungesë të përforcimeve të jashtme të kushtëzuara, ndërsa personi ‘i shëndetshëm’, në të njëjtat kushte, është i aftë të përdorë aftësi vetëkontrolli dhe të marrë përforcime të ardhshme (të cilat priten me siguri maksimale, falë vetëvlerësimit që rrjedh nga aftësia për vetëkontroll).
Duke zbatuar modelin e tij të terapisë multimodale në depresion, Lazarus beson se sjellja depresive përcaktohet nga zvogëlimi ose humbja e përforcuesve të shumtë pozitivë, një gjendje që pengon prodhimin e sjelljeve sociale adaptive.
Depresioni më pas mbahet nga përforcimi shoqëror i ofruar (në formën e vëmendjes, këshillës, dhembshurisë, etj.) për rolin e ‘të dëshpëruarit dhe të vuajturit’ të marrë përsipër nga subjekti i depresionuar.
Të gjitha modelet kryesore të sjelljes së depresionit të shqyrtuara i atribuojnë një rëndësi themelore në gjenezën dhe mirëmbajtjen e gjendjes depresive sasisë së reduktuar të përforcimeve pozitive të ofruara nga mjedisi për personin në depresion, një gjendje që ndoshta shkaktohet nga aftësia e tij e dobët për bashkëveprim dhe kompetencë sociale që i paraprin fillimit të episodit depresiv.
Ndërveprimi dhe kompetenca e dobët shoqërore shpesh shoqërohen me Ankthin Social (por edhe me Çrregullimin Shmangës të Personalitetit dhe Çrregullimet e Spektrit të Autizmit), i cili ndodh kur një person nuk është në gjendje të përshtatet (siç do të donte ose duhet) me kontekstin shoqëror në të cilin jeton, ose i nënshtrohet sjelljes së të tjerëve (sjellje pasive) ose i sulmon ata padrejtësisht (sjellje agresive, gjithashtu tipike për Çrregullimin Antisocial të Personalitetit) ose i bën të dyja (Çrregullimi i Personalitetit Pasiv-Agresiv), kur ai ose ajo nuk është në gjendje të shprehë ndjenja pozitive dhe/ose negative ose të bëjë kërkesa dhe të bisedojë në një mënyrë të këndshme.
Rezultati i kësaj paaftësie është frustrimi i vazhdueshëm dhe poshtërim emocional nga i cili lind ankthi dhe frika ndaj të tjerëve (ose, ndonjëherë, kur mbizotëron komponenti agresiv, zemërimi dhe pakënaqësia), tërheqja mjedisore (ose përplasja mjedisore), depresioni (tre hipoteza që janë paraqitur gjithashtu për të justifikuar ankthin social që shpesh shoqërohet me simptoma depresive) dhe, në disa raste, nxitja ose rritja e përdorimit të substancave që janë të dëmshme për shëndetin (Marrëdhënia midis përdorimit të substancave toksike, ankthit, sulmeve të panikut dhe depresionit).
Në trajtimin kognitiv-sjellor të depresionit, modelet e sjelljes mbështeten nga modeli klasik kognitiv dhe qasja sistemike-procesuale [Modelet e Depresionit (Pjesa e Dytë)] nga njëra anë dhe nga një qasje e integruar kognitive-sjellorëse [Modelet e Depresionit (Pjesa e Tretë)] nga ana tjetër.
Burimet kryesore të referencës bibliografike dhe informacione shtesë:
Terapia del comportamento: giornale italiano di scienza e terapia del comportamento, il meglio della terapia del comportamento italiana e internazionale. N° 13 (Genn. – Marzo 1987).
