Termi «zakon» rrjedh nga fjala abito, pra shprehi, cilësi e fituar nëpërmjet edukimit, studimit, imitimit ose formës tjetër të të mësuarit, e cila e shtyn një person të veprojë në një mënyrë të zakonshme ose mekanike dhe që, pasi vendoset, është e vështirë të hiqet.
Krahas sjelljes, forca e zakonit është e dukshme edhe në tendencën për të reaguar fiziologjikisht, emocionalisht dhe kognitivisht në një mënyrë stereotipe (pra në mënyrë të pandryshueshme) ndaj stimujve, ngjarjeve dhe situatave të veçanta.
Për shembull, një person që ka mësuar të sulmojë të tjerët që në fëmijëri për të pohuar veten (Çrregullimi i Personalitetit Pasiv-Agresiv dhe Çrregullimi i Personalitetit Antisocial), do të ketë një tendencë për t’i sulmuar ata edhe për parëndësi (zakon i sjelljes), të ndiejë muskujt lehtësisht të tensionuar dhe të gatshëm për të goditur (zakon fiziologjik), të ndjejë një zemërimi i pakontrollueshëm rritet brenda tij (zakon emocional) dhe të mendojë se nëse nuk e godet tjetrin do të duket person frikacak dhe nuk do të respektohet (zakon kognitiv).
Prandaj, termi ‘zakon’ i referohet një kompleksi reagimesh stereotipike në nivelet e sjelljes, fiziologjisë, emocionale dhe njohëse.
Një ngatërresë që mund të bëhet është të ngatërroni zakonet me reflekset e lindura, të paraprogramuara, instinktive.
Në përgjithësi, ndryshimi themelor midis shprehive dhe reagimeve instinktive është se të parat, krahasuar me të dytat, fitohen në dhe përfaqësojnë rezultatin përfundimtar të një procesi mësimor.
Procesi neurobiologjik i të mësuarit që lejon stabilizimin e zakoneve merr një rëndësi thelbësore evolucionare për qeniet e gjalla; në fakt, falë tij, bëhet i mundur ai kompleks reagimesh stereotipe (çdo zakon është një kompleks reagimesh stereotipe) të cilat, duke kërkuar pak ose aspak vëmendje, lënë të lirë disa procese psikike për t’u përdorur në mësimin e detyrave të tjera të rëndësishme dhe të vështira.
Për shembull, pasi të mësohet grupi i reagimeve stereotipe të nevojshme për të drejtuar një makinë, nuk do të jetë më e nevojshme t’i kushtohet vëmendje e madhe sjelljes së drejtimit, e cila përkundrazi do të kryhet automatikisht.
Mendoni se sa e shtrenjtë do të ishte nga pikëpamja energjetike dhe e rrezikshme nga pikëpamja evolucionare, nëse do të duhej t’u kushtonim vëmendje gjërave që bëjmë gjatë jetës sonë të përditshme çdo herë sikur të ishte hera e parë.
Do të rrezikonim të çmendeshim brenda pak ditësh.
Megjithatë, çdo gjë ka çmimin e vet dhe, në këtë rast, çmimi që duhet paguar mund të jetë pak a shumë i ndryshueshëm, në varësi të llojit të zakonit të mësuar dhe/ose nevojës dhe shpejtësisë me të cilën ky zakon përfundimisht do të duhet të braktiset përfundimisht.
Kështu, nevoja për të mësuar një mënyrë të re të mbajtjes së stilolapsit në dorë, pasi e keni mësuar prej disa kohësh, mund të mos jetë një detyrë shumë e thjeshtë, por nuk ka as vështirësinë, as rëndësinë, urgjencën dhe domosdoshmërinëtë cilat mund t’i duhen një duhanpirësi të sëmurë nga mushkëritë për t’u çliruar nga zakoni i keq i pirjes së duhanit (Katër fazat në historinë e një duhanpirësi: fillimi, mirëmbajtja, ndërprerja, rikthimi dhe rifillimi i pirjes së duhanit).
Ky duhanpirës mund të mos jetë në gjendje ta lërë duhanin pavarësisht se dëshiron dhe është i vetëdijshëm se po kryen një sjellje që është absolutisht e rrezikshme për mbijetesën e tij (Lënia e duhanit me terapi njohëse të sjelljes).
Për fat të keq, pirja e duhanit është një nga ato sjellje që ‘përforcohen’ vazhdimisht si nga mjedisi i jashtëm, nëpërmjet stimulimit të vazhdueshëm, njohjes dhe funksionit simbolik që luan në sferën sociale (mbi të gjitha, por jo vetëm, në moshën e adoleshencës), si për shkak të përforcimit që subjekti merr nga vetë akti i pirjes së duhanit, veçanërisht duke shmangur pakënaqësinë/dhimbjen që rrjedh nga mungesa e nikotinës, si dhe duke përjetuar një lloj ‘kënaqësie fëminore’ (të llojit oral, të tilla si thithja e gjoksit ose gishtit të madh të nënës) kur futet tymi brenda trupit (Marrëdhëniet midis përdorimit të substancave, ankthit, sulmeve të panikut dhe depresionit).
Edhe nëse evolucioni ka favorizuar zhvillimin dhe konsolidimin e strukturave të trurit dhe proceseve neurologjike dhe njohëse që qëndrojnë në themel të stabilizimit të zakoneve, këto struktura dhe procese fshehin brenda vetes parakushtet për krijimin e një procesi vetëshkatërrues (duke iu referuar shembullit të mëparshëm, përvetësimit të sjelljes së dëmshme të pirjes së duhanit), një proces nga i cili çdo njeri duhet të dijë si ta ruajë veten dhe, nëse është e nevojshme, ta çlirojë veten.
Falë forcës së zakonit ne arrijmë të ruajmë dhe konfirmojmë identifikimin tonë, ne i njohim si tonat sjelljet që nxjerrim, ndjesitë dhe emocionet që përjetojmë, mendimet që kemi përgjithësisht.
Fuqia e zakonit është përgjegjëse për tendencën tonë për ta parë vazhdimisht veten dhe të tjerët vetëm nga perspektiva që kemi mësuar dhe memorizuar përmes përvojave të kaluara.
Ky vizion i pjesshëm, rezultat i identifikimeve, mund të jetë shumë kufizues dhe, për këtë arsye, forca e secilës prej zakoneve tona mund të jetë gjithashtu burimi i secilës prej dobësive tona.
Secili prej nesh duhet të mbajë parasysh se çdo përvojë që kemi pasur gjatë ekzistencës sonë mund të përfaqësojë premisën e një lirie të madhe ose, anasjelltas, premisën e një burgimi total.
Por ekziston një mënyrë për ta shmangur vazhdimisht këtë rrezik të madh: është e nevojshme, në fakt absolutisht e nevojshme, të mos identifikohemi me asnjë nga përvojat që jetojmë, t’i vëzhgojmë ato me neutralitet nga lart, me shkëputjen e duhur, pa i gjykuar (Meditim).
Agjenti tjetër kryesor shkaktar në ruajtjen e një identifikimi specifik është frika nga ndryshimi.
